นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

ปทรูปสิทฺธิ
คนฺถารมฺภ
[ก]
วิสุทฺธสทฺธมฺมสหสฺสทีธิตึ,
สุพุทฺธสมฺโพธิยุคนฺธโรทิตํ;
ติพุทฺธเขตฺเตกทิวากรํ ชินํ,
สธมฺมสงฺฆํ สิรสา’ภิวนฺทิย.
[ข]
กจฺจายนญฺจาจริยํ นมิตฺวา,
นิสฺสาย กจฺจายนวณฺณนาทึ;
พาลปฺปโพธตฺถมุชุํ กริสฺสํ,
พฺยตฺตํ สุกณฺฑํ ปทรูปสิทฺธิธึ.

1. สนฺธิกณฺฑ
ตตฺถ ชินสาสนาธิคมสฺส อกฺขรโกสลฺลมูลกตฺตา ตํ สมฺปาเทตพฺพนฺติ ทสฺเสตุํ อภิเธยฺยปฺปโยชนวากฺยมิทมุจฺจเต.
3. การกกณฺฑ 

อถ วิภตฺตีนมตฺถเภทา วุจฺจนฺเต.
ตตฺถ เอกมฺปิ อตฺถํ กมฺมาทิวเสน, เอกตฺตาทิวเสน จ วิภชนฺตีติ วิภตฺติโย,
สฺยาทโย. ตา ปน ปฐมาทิเภเทน สตฺตวิธา.
ตตฺถ กสฺมึ อตฺเถ ปฐมา?

283. ลิงฺคตฺเถ ปฐมา.
ลิงฺคตฺถาภิธานมตฺเต ปฐมาวิภตฺติ โหติ.ลิงฺคสฺส อตฺโถ ลิงฺคตฺโถ.
เอตฺถ จ ลีนํ องฺคนฺติ ลิงฺคํ, อปากโฏ อวยโว, ปุริโสติอาทีนญฺหิ ปกติปฺปจฺจยาทิวิภาคกปฺปนาย นิปฺผาทิตานํ สทฺทปฺปติรูปกานํ
นามิกปทานํ ปฐมํ ฐเปตพฺพํ ปกติรูปํ อปากฏตฺตา, อวยวตฺตา จ ลิงฺคนฺติ วุจฺจติ. อถ วา วิสทาวิสโทภยรหิตาการโวหารสงฺขาเตน
ติวิธลิงฺเคน สหิตตฺถสฺส, ตพฺพินิมุตฺตสฺสุปสคฺคาทีนมตฺถสฺส จ ลีนสฺส คมนโต,ลิงฺคนโต วา ลิงฺคนฺติ อนฺวตฺถนามวเสน วา
“ธาตุปฺปจฺจยวิภตฺติวชฺชิตมตฺถวํ ลิงฺค”นฺติ วจนโต ปรสมญฺญาวเสน วา ลิงฺคนฺติ อิธ ปาฏิปทิกาปรนามเธยฺยํ สฺยาทิวิภตฺยนฺตปทปกติรูปเมว
วุจฺจตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

ตปฺปุริสสมาส

อถ ตปฺปุริสสมาโส วุจฺจเต.
โส ปน ทุติยาทีสุ ฉสุ วิภตฺตีสุ ภาวโต ฉพฺพิโธ. ตตฺถ ทุติยาตปฺปุริโส คตนิสฺสิตาตีตติกฺกนฺตปฺปตฺตาปนฺนาทีหิ ภวติ.
สรณํ คโตติ วิคฺคเห—“ตปฺปุริโส”ติ วตฺตเต.

351. อมาทโย ปรปเทภิ.
อมาทิวิภตฺยนฺตานิ ยุตฺตตฺถานิ ปุพฺพปทานิ นาเมหิ ปรปเทภิ สห วิภาสา สมสฺยนฺเต, โส สมาโส ตปฺปุริสสญฺโญโหติ.
อยญฺจ ตปฺปุริโส อภิเธยฺยวจนลิงฺโค.
คตาทิสทฺทา กิตนฺตตฺตา ติลิงฺคา, วิภตฺติโลปาทิ สพฺพํ ปุพฺพสมํ. โส สรณคโต, เต สรณคตา. สา สรณคตา, ตา สรณคตาโย.
ตํ กุลํ สรณคตํ, ตานิ กุลานิ สรณคตานิ อิจฺจาทิ.
เอวํ อรญฺญคโต, ภูมิคโต, ธมฺมํ นิสฺสิโต ธมฺมนิสฺสิโต, อตฺถนิสฺสิโต, ภวํ อตีโต ภวาตีโต, กาลาตีโต, ปมาณํ อติกฺกนฺตํ ปมาณาติกฺกนฺตํ.
โลกาติกฺกนฺตํ, สุขํ ปตฺโต สุขปฺปตฺโต, ทุกฺขปฺปตฺโต, โสตํ อาปนฺโน โสตาปนฺโน, นิโรธสมาปนฺโน, รถํ อารุฬฺโห รถารุฬฺโห,
สพฺพรตฺตึ โสภโน สพฺพรตฺติโสภโน, มุหุตฺตสุขํ.
อุปปทสมาเส ปน วุตฺฺติเยว ตสฺส นิจฺจตฺตา. ยถา— กมฺมํ กโรตีติ กมฺมกาโร, กุมฺภกาโร, อตฺถํ กาเมตีติ อตฺถกาโม, ธมฺมกาโม,
ธมฺมํ ธาเรตีติ ธมฺมธโร, วินยธโร, สจฺจํ วทิตุํ สีลมสฺสาติ สจฺจวาที อิจฺจาทิ.
ตวนฺตุมานนฺตาทิกิตนฺเตหิ วากฺยเมว ววตฺถิตวิภาสาธิการโต. ยถา—โอทนํ ภุตฺตวา, ธมฺมํ สุณมาโน, ธมฺมํ สุณนฺโต, กฏํ กราโน,
อนภิธานโต วา, อภิธานลกฺขณา หิ ตทฺธิตสมาสกิตกาติ.

ทุติยาตปฺปุริโส.
ตติยา- กิตก ปุพฺพ สทิส สมูนตฺถ กลห นิปุณ มิสฺสสขิลาทีหิ.
พุทฺเธน ภาสิโต พุทฺธภาสิโต, ธมฺโม. เอวํ ชินเทสิโต, สตฺถารา วณฺณิโต สตฺถุวณฺณิโต, วิญฺญูหิ ครหิโต วิญฺญุครหิโต, วิญฺญุปฺปสตฺโถ,
อิสฺสรกตํ, สยํกตํ, สุเกหิ อาหฏํ สุกาหตํ, รญฺญา หโต ราชหโต, โรคปีฬิโต, อคฺคิทฑฺโฒ, สปฺปทฏฺโฐ, สลฺเลน วิทฺโธ สลฺลวิทฺโธ,
อิจฺฉาย อปกโต อิจฺฉาปกโต, สีเลน สมฺปนฺโน สีลสมฺปนฺโน. เอวํ สุขสหคตํ, ญาณสมฺปยุตฺตํ, มิตฺตสํสคฺโค, ปิยวิปฺปโยโค, ชาติตฺถทฺโธ,
คุณหีโน, คุณวุฑฺโฒ, จตุวคฺคกรณียํ, จตุวคฺคาทิกตฺตพฺพํ, กาเกหิ เปยฺยา กากเปยฺยา, นที.
กฺวจิ วุตฺฺติเยว, อุเรน คจฺฉตีติ อุรโค, ปาเทน ปิวตีติ ปาทโป. กฺวจิวากฺยเมว, ปรสุนา ฉินฺนวา, กาเกหิ ปาตพฺพา, ทสฺสเนน ปหาตพฺพา.
ปุพฺพาทิโยเค— มาเสน ปุพฺโพ มาสปุพฺโพ. เอวํ มาตุสทิโส, ปิตุสโม, เอกูนวีสติ, สีลวิกโล, อสิกลโห, วาจานิปุโณ, ยาวกาลิกสํมิสฺสํ,
วาจาสขิโล, สตฺถารา สทิโส สตฺถุกปฺโป, ปุญฺเญน อตฺถิโก ปุญฺญตฺถิโก, คุณาธิโก, คุเฬน สํสฏฺโฐ โอทโน คุโฬทโน, ขีโรทโน,
อสฺเสน ยุตฺโต รโถ อสฺสรโถ, มคฺคจิตฺตํ, ชมฺพุยา ปญฺญาโต ลกฺขิโต ทีโป ชมฺพุทีโป, เอเกน อธิกา ทส เอกาทส,
ชาติยา อนฺโธ ชจฺจนฺโธ, ปกติยา เมธาวี ปกติเมธาวี อิจฺจาทิ.

ตติยาตปฺปุริโส.
จตุตฺถี- ตทตฺถอตฺถหิตเทยฺยาทีหิ.
ตทตฺเถ— กถินสฺส ทุสฺสํ กถินทุสฺสํ, กถินจีวรตฺถายาติ อตฺโถ. เอวํ จีวรทุสฺสํ, จีวรมูลฺยํ, ยาคุยา อตฺถาย ตณฺฑุลา ยาคุตณฺฑุลา,
ภตฺตตณฺฑุลา, สงฺฆสฺสตฺถาย ภตฺตํ สงฺฆภตฺตํ, อาคนฺตุกานมตฺถาย ภตฺตํ อาคนฺตุกภตฺตํ. เอวํคมิกภตฺตํ, ปาสาทาย ทพฺพํ ปาสาททพฺพํ.
อตฺเถ ภิกฺขุสงฺฆสฺสตฺถาย วิหาโร ภิกฺขุสงฺฆตฺโถ วิหาโร, ภิกฺขุสงฺฆตฺถา ยาคุ, ภิกฺขุสงฺฆตฺถํ จีวรํ.
ยสฺสตฺถาย ยทตฺโถ, ยทตฺถา, ยทตฺถํ. เอวํ ตทตฺโถ, ตทตฺถา. ตทตฺถํ. เอตทตฺโถ วายาโม, เอตทตฺถา กถา, เอตทตฺถํ โสตาวธานํ.
กิมตฺถํ, อตฺตตฺถํ, ปรตฺถํ, วินโย สํวรตฺถาย, สุขํ สมาธตฺถาย, นิพฺพิทา วิราคตฺถาย, วิราโค วิมุตฺตตฺถาย.
ตถา โลกสฺส หิโต โลกหิโต, พุทฺธสฺส เทยฺยํ พุทฺธเทยฺยํ, ปุปฺผํ. สงฺฆเทยฺยํ, จีวรํ. อิธ น ภวติ, สงฺฆสฺส ทาตพฺพํ, สงฺฆสฺส ทาตุํ อิจฺจาทิ.

จตุตฺถีตปฺปุริโส.
ปญฺจมี- อปคมน ภย วิรติ โมจนตฺถาทีหิ.
เมถุนสฺมา อเปโต เมถุนาเปโต. เอวํ ปลาปาปคโต, นครนิคฺคโต, ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต.
คามโต นิกฺขนฺตํ คามนิกฺขนฺตํ, รุกฺขคฺคา ปติโต รุกฺขคฺคปติโต, สาสนจุโต, อาปตฺติวุฏฺฐานํ, ธรณิตลุคฺคโต, สพฺพภเวหิ นิสฺสโฏ สพฺพภวนิสฺสโฏ.
ภยตฺถาทิโยเค ยถา— ราชโต ภยํ ราชภยํ, โจเรหิ ภยํ โจรภยํ, อมนุสฺเสหิ ภยํ อมนุสฺสภยํ, อคฺคิโต ภยํ อคฺคิภยํ.
ปาปโต ภีโต ปาปภีโต, ปาปภีรุโก, อกตฺตพฺพโต วิรติ อกตฺตพฺพวิรติ. เอวํ กายทุจฺจริตวิรติ, วจีทุจฺจริตวิรติ, พนฺธนา มุตฺโต พนฺธนมุตฺโต,
วนมุตฺโต, พนฺธนโมกฺโข, กมฺมโต สมุฏฺฐิตํ กมฺมสมุฏฺฐิตํ, อุกฺกฏฺฐุกฺกฏฺฐํ, โอมโกมกํ.กฺวจิ วุตฺฺติเยว, กมฺมโต ชาตํ กมฺมชํ. เอวํ จิตฺตชํ, อุตุชํ,
อาหารชํ. อิธ น ภวติ, ปาสาทา ปติโต.

ปญฺจมีตปฺปุริโส.
ฉฏฺฐี- รญฺโญปุตฺโต ราชปุตฺโต. เอวํ ราชปุริโส, อาจริยปูชโก, พุทฺธสาวโก, พุทฺธรูปํ, ชินวจนํ, สมุทฺทโฆโส, ธญฺญานํ ราสิ ธญฺญราสิ,
ปุปฺผคนฺโธ, ผลรโส, กายสฺส ลหุตา กายลหุตา, มรณสฺสติ, รุกฺขมูลํ, อยสฺส ปตฺโต อโย ปตฺโต, เอวํ สุวณฺณกฏาหํ, ปานียถาลกํ, สปฺปิกุมฺโภ.
“เทวานํ ราชา”ติ อตฺเถ สมาสาทิมฺหิ กเต “กฺวจิ สมาสนฺตคตานมการนฺโต”ติอกาโร, ตโต “สฺยา จา”ติ อาตฺตํ น ภวติ.
เทวราโช, เทวราชา, เทวราชํ, เทวราเชอิจฺจาทิ ปุริสสทฺทสมํ.
อตฺตาภาเว โส เทวราชา, เต เทวราชาโน อิจฺจาทิ ราชสทฺทสมํ.
ตถา เทวานํ สขา เทวสโข, เทวสขา, โส เทวสขา, เต เทวสขาโน อิจฺจาทิ. ปุมสฺส ลิงฺคํ ปุลฺลิงฺคํ. เอวํ ปุมฺภาโว, ปุมนฺตโลปาทิ.
หตฺถิปทํ, อิตฺถิรูปํ, ภิกฺขุนิสงฺโฆ, ชมฺพุสาขา, เอตฺถ จ “กฺวจาทิมชฺฌุตฺตราน”นฺติอาทินา มชฺเฌ อีการูการานํ รสฺสตฺตํ.
วิภาสาธิการโต กฺวจิ วากฺยเมว, สหสา กมฺมสฺส กตฺตาโร, ภินฺนานํ สนฺธาตา, กปฺปสฺส ตติโย ภาโค, ยา จ ปกฺขสฺส อฏฺฐมี,
มนุสฺสานํ ขตฺติโย สูรตโม.
ยุตฺตตฺโถ อิจฺเจว? “ภโฏ รญฺโญ ปุริโส เทวทตฺตสฺสา”ติ เอตฺถ “ภฏสมฺพนฺเธ ฉฏฺฐี”ติ อญฺญมญฺญานเปกฺขตาย อยุตฺตตฺถภาวโต สมาโส น ภวติ,
“โกสลสฺส รญฺโญปุตฺโต”ติอาทีสุ ปน สาเปกฺขตาย อสมตฺถตฺตา น ภวติ, สมฺพนฺธีสทฺทานํ ปน นิจฺจํ สาเปกฺขตฺเตปิ คมกตฺตา สมาโส,
ยถา— เทวทตฺตสฺส คุรุกุลํ, ภควโต สาวกสงฺโฆติอาทิ.

ฉฏฺฐีตปฺปุริโส.
สตฺตมี- รูเป สญฺญา รูปสญฺญา, เอวํ รูปสญฺเจตนา, สํสารทุกฺขํ, จกฺขุมฺหิสนฺนิสฺสิตํ วิญฺญาณํ จกฺขุวิญฺญาณํ, ธมฺเม รโต ธมฺมรโต, ธมฺมาภิรติ,
ธมฺมรุจิ, ธมฺมคารโว, ธมฺเมสุ นิรุตฺติ ธมฺมนิรุตฺติ, ทานาธิมุตฺติ, ภวนฺตรกตํ, ทสฺสเน อสฺสาโท ทสฺสนสฺสาโท, อรญฺเญวาโส อรญฺญวาโส,
วิกาเลโภชนํ วิกาลโภชนํ, กาเล วสฺสํ กาลวสฺสํ, วเน ปุปฺผํ วนปุปฺผํ. เอวํ วนมหิโส, คามสูกโร, สมุทฺทมจฺโฉ, อาวาฏกจฺฉโป, อาวาฏมณฺฑูโก,
กูปมณฺฑูโก, ติตฺถนาวา, อิตฺถีสุ ธุตฺโต อิตฺถิธุตฺโต ฉายาย สุกฺโข ฉายาสุกฺโข, องฺคารปกฺกํ, จารกพทฺโธ.
อิธ วุตฺฺติเยว, ยถา— วเน จรตีติ วนจโร, กุจฺฉิมฺหิ สยตีติ กุจฺฉิสโย, ถเล ติฏฺฐตีติ ถลฏฺโฐ. เอวํ ชลฏฺโฐ, ปพฺพตฏฺโฐ, มคฺคฏฺโฐ,
ปงฺเก ชาตํ ปงฺกชํ, สิเร รุหตีติ สิโรรุหํ อิจฺจาทิ.
อิธ น ภวติ, โภชเน มตฺตญฺญุตา, อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารตา, อาสเน นิสินฺโน, อาสเน นิสีทิตพฺพํ.

สตฺตมีตปฺปุริโส.
“ตทนุปโรเธนา”ติ วุตฺฺตตฺตา ยถาภิธานํ ตปฺปุริเส กฺวจิ อจฺจนฺตาทีสุ อมาทิวิภตฺยนฺตํ ปุพฺพปทํ ปรํ สมฺภวติ.
ยถา— อนฺตํ อติกฺกนฺตํ อจฺจนฺตํ, อจฺจนฺตานิ, เวลํ อติกฺกนฺโต อติเวโล, รสฺสตฺตํ.
เอวํ มาลํ อตีโต อติมาโล, ปตฺตชีวิโก, อาปนฺนชีวิโก, อกฺขํ ปติคตํ นิสฺสิตนฺติ ปจฺจกฺขํ ทสฺสนํ, ปจฺจกฺโข อตฺตภาโว, ปจฺจกฺขา พุทฺธิ,
อตฺถํ อนุคตํ อนฺวตฺถํ, โกกิลาย อวกุฏฺฐํ อวโกกิลํ วนํ, ปริจฺจตฺตนฺติ อตฺโถ. อวมยูรํ,อชฺฌยนาย ปริคิลาโน ปริยชฺฌยโน,
กมฺมสฺส อลํ สมตฺโถติ อลํกมฺโม, วจนายอลนฺติ อลํวจโน, วานโต นิกฺขนฺตํ นิพฺพานํ, กิเลเสหิ นิกฺขนฺโต นิกฺกิเลโส,
นิรงฺคโณ, โกสมฺพิยา นิกฺขนฺโต นิกฺโกสมฺพี, วนโต นิยฺยาโต นิพฺพโน, อาจริยโต ปโร ปาจริโย.
เอวํ ปยฺยโก, ปรหิยฺโย, คงฺคาย อุปริ อุปริคงฺคํ. เอวํ เหฏฺฐานที, อนฺโตสมาปตฺติ, หํสานํ ราชา ราชหํโส, หํสราชา วา,
มาสสฺส อทฺธํ อทฺธมาสํ, มาสทฺธํ วา, อามลกสฺส อทฺธํ อทฺธามลกํ, อามลกทฺธํ วา, กหาปณสฺส อฑฺฒํ อฑฺฒกหาปณํ,
อฑฺฒมาสกํ, รตฺติยา อฑฺฒํ อฑฺฒรตฺตํ, รตฺติยา ปุพฺพํ ปุพฺพรตฺตํ, รตฺติยา ปจฺฉา ปจฺฉารตฺตํ.
เอตฺถ จ “กฺวจิ สมาสนฺตคตานมการนฺโต”ติ รตฺติสทฺทนฺตสฺส อตฺตํ, อหสฺส ปุพฺพํ ปุพฺพนฺหํ.
เอวํสายนฺหํ, “เตสุ วุทฺธี”ติอาทินา อหสฺส อนฺหาเทโส.

อมาทิปรตปฺปุริโส.
กฺวจิ ตปฺปุริเส “ปภงฺกรา”ทีสุ วิภตฺติโลโป น ภวติ. ยถา— ปภํ กโรตีติ อตฺเถ “อมาทโย ปรปเทภี”ติ สมาโส,
“นามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถ”ติ สมาสสญฺญา, ตโต “เตสํ วิภตฺติโย โลปา จา”ติ วิภตฺติโลเป สมฺปตฺเต ตตฺเถว จคฺคหเณน
ปุพฺพปเท วิภตฺติโลปาภาโว. เสสํ สมํ. ปภงฺกโร, อมตํ ททาตีติ อมตนฺทโท, รณํ ชหาตีติ รณญฺชโห, ชุตึ ธาเรตีติ ชุตินฺธโร,
ตถา สหสากตํ, ปรสฺสปทํ. อตฺตโนปทํ, ภยโต อุปฏฺฐานํ ภยตูปฏฺฐานํ, ปรโตโฆโส, ควํปติตฺเถโร, มนสิกาโร, ปุพฺเพนิวาโส,
ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติ, มชฺเฌกลฺยาณํ, อนฺเตวาสี, อนฺเตวาสิโก, ชเนสุโต, อุรสิโลโม, กณฺเฐกาโฬ, สรสิชมิจฺจาทิ.
อโลปตปฺปุริโส.
ตปฺปุริสสมาโส นิฏฺฐิโต.



พหุพฺพีหิสมาส


อถ พหุพฺพีหิสมาโส วุจฺจเต.
โส จ นววิโธ ทฺวิปโท ตุลฺยาธิกรโณ, ทฺวิปโท ภินฺนาธิกรโณ, ติปโท นนิปาตปุพฺพปโท, สหปุพฺพปโท อุปมานปุพฺพปโท สงฺขฺโยภยปโท
ทิสนฺตราฬตฺโถ พฺยติหารลกฺขโณ จาติ.
ตตฺถ ทฺวิปโท ตุลฺยาธิกรโณ พหุพฺพีหิ กมฺมาทีสุ ฉสุ วิภตฺยตฺเถสุ ภวติ.
ตตฺถ ทุติยตฺเถ ตาว— “อาคตา สมณา อิมํ สงฺฆาราม”นฺติ วิคฺคเห—

352. ปทตฺเถสุ พหุพฺพีหิ.
สมสฺยมานปทโต อญฺเญสํ ปฐมทุติยาทิวิภตฺยนฺตานํ ปทานมตฺเถสุ ยุตฺตตฺถานิ นามานิ วิภาสา สมสฺยนฺเต, โส สมาโส พหุพฺพีหิสญฺโญจ โหติ.
พหโว วีหโย ยสฺส โส พหุพฺพีหิ, พหุพฺพีหิสทิสตฺตา อยมฺปิสมาโส อนฺวตฺถสญฺญาวเสน พหุพฺพีหีติ วุตฺฺโต, อญฺญปทตฺถปฺปธาโน หิ พหุพฺพีหิ.
ทุวิโธ จายํ พหุพฺพีหิ ตคฺคุณสํวิญฺญาณาตคฺคุณสํวิญฺญาณวเสน, เตสุ ยตฺถ วิเสสนภูโต อตฺโถ อญฺญปทตฺถคฺคหเณน คยฺหติ, โส ตคฺคุณสํวิญฺญาโณ,
ยถา— ลมฺพกณฺณมานยาติ.
ยตฺถ ปน น คยฺหติ, โส อตคฺคุณสํวิญฺญาโณ, ยถา— พหุธนมานยาติ. อิธ พหุพฺพีหิสทฺเท วิย วิเสสนสฺส ปุพฺพนิปาโต, เสสํ ปุพฺพสมํ.
อาคตสมโณ สงฺฆาราโม. เอตฺถ จ อาคตสทฺโท, สมณสทฺโท จ อตฺตโน อตฺเถ อฏฺฐตฺวา ทุติยาวิภตฺยตฺถภูเต สงฺฆารามสงฺขาเต อญฺญปทตฺเถ
วตฺตนฺติ, ตทตฺถโชตนตฺถเมว ตทนนฺตรํ “สงฺฆาราโม”ติ ปทนฺตรํ ปยุชฺชติ, ตโต สมาเสเนว กมฺมตฺถสฺส อภิหิตตฺตา ปุน ทุติยา น โหติ.
อิทํสทฺทสฺส จ อปฺปโยโค, เอวํ สพฺพตฺถ. พหุพฺพีหิ จายํ อภิเธยฺยลิงฺควจโน.
ตถา อาคตสมณา สาวตฺถิ, อาคตสมณํ เชตวนํ, ปฏิปนฺนา อทฺธิกา ยํ ปถํ โสยํ ปฏิปนฺนทฺธิโก ปโถ,
อภิรุฬฺหา วาณิชา ยํ นาวํ สา อภิรุฬฺหวาณิชา นาวา. เอวํ กมฺมตฺเถ พหุพฺพีหิ.
ตติยตฺเถ พหุพฺพีหิ ยถา— ชิตานิ อินฺทฺริยานิ เยน สมเณน โสยํ ชิตินฺทฺริโย สมโณ.
เอวํ ทิฏฺฐธมฺโม, ปตฺตธมฺโม, กตกิจฺโจ, ชิตา มารา อเนนาติ ชิตมาโร ภควา, ปฏิวิทฺธสพฺพธมฺโม.
จตุตฺถิยตฺเถ พหุพฺพีหิ ยถา— ทินฺโน สุงฺโก ยสฺส รญฺโญโสยํ ทินฺนสุงฺโก ราชา, อุปนีตํ โภชนํ อสฺส สมณสฺสาติ อุปนีตโภชโน สมโณ,
อุปหโฏ พลิ อสฺสาติ อุปหฏพลิ ยกฺโข.
ปญฺจมิยตฺเถ พหุพฺพีหิ ยถา— นิคฺคตา ชนา อสฺมา คามา โสยํ นิคฺคตชโน คาโม, นิคฺคโต อโย อสฺมาติ นิรโย,
นิคฺคตา กิเลสา เอตสฺมาติ นิกฺกิเลโส, อเปตํ วิญฺญาณํ อสฺมาติ อเปตวิญฺญาโณ มตกาโย, อปคตํ ภยเภรวํ อสฺมาติ อปคตภยเภรโว อรหา.
ฉฏฺฐิยตฺเถ พหุพฺพีหิ ยถา— ฉินฺนา หตฺถา ยสฺส ปุริสสฺส โสยํ ฉินฺนหตฺโถ ปุริโส. เอวํ ปริปุณฺณสงฺกปฺโป, ขีณาสโว,
วีโต ราโค อสฺสาติ วีตราโค, ทฺเว ปทานิ อสฺสาติ ทฺวิปโท, ทฺวิหตฺโถ ปโฏ, เตวิชฺโช, จตุปฺปโท, ปญฺจ จกฺขูนิ อสฺสาติ ปญฺจจกฺขุ ภควา,
ฉฬภิญฺโญ, รสฺสตฺตํ, นวงฺคํ สตฺถุสาสนํ, ทสพโล, อนนฺตญาโณ, ตีณิ ทส ปริมาณเมเตสนฺติ ติทสา เทวา,
สมาสนฺตสฺส อตฺตํ, อิธ ปริมาณสทฺทสฺส สนฺนิธานโต ทสสทฺโท สงฺขฺยาเน วตฺตเต, อยํ ปจฺจโย เอเตสนฺติ อิทปฺปจฺจยา,
โก ปภโว อสฺสาติ กึปภโว อยํ กาโย, วิคตํ มลมสฺสาติ วิมโล, สุนฺทโร คนฺโธ อสฺสาติ สุคนฺธํ จนฺทนํ. เอวํ สุสีโล, สุมุโข,
กุจฺฉิโต คนฺโธ อสฺสาติ ทุคฺคนฺธํ กุณปํ, ทุฏฺฐุ มโน อสฺสาติ ทุมฺมโน. เอวํ ทุสฺสีโล, ทุมฺมุโข, ตโป เอว ธนํ อสฺสาติ ตโปธโน,
ขนฺติสงฺขาตํ พลํ อสฺสาติ ขนฺติพโล, อินฺโทติ นามํ เอตสฺสาติ อินฺทนาโม.
ฉนฺทชาตาทีสุ วิเสสนวิเสสิตพฺพานํ ยถิจฺฉิตตฺตา อุภยํ ปุพฺพํ นิปตติ, ยถา— ฉนฺโท ชาโต อสฺสาติ ฉนฺทชาโต,
ชาโต ฉนฺโท อสฺสาติปิ ชาตฉนฺโท.
เอวํ สญฺชาตปีติโสมนสฺโส, ปีติโสมนสฺสสญฺชาโต, มาสชาโต, ชาตมาโส, ฉินฺนหตฺโถ, หตฺถจฺฉินฺโน.
“ทีฆา ชงฺฆายสฺสา”ติ วิคฺคยฺห สมาสาทิมฺหิ กเต—“ตุลฺยาธิกรเณ, ปเท”ติ จ วตฺตเต.

353. อิตฺถิยํ ภาสิตปุมิตฺถี ปุมาว เจ.
อิตฺถิยํ วตฺตมาเน ตุลฺยาธิกรเณ ปเท ปเร ปุพฺเพ ภาสิตปุมา อิตฺถิวาจโก สทฺโท อตฺถิ เจ,
โส ปุมา อิว ทฏฺฐพฺโพติ ปุพฺพปเท อิตฺถิปฺปจฺจยาภาโว, พหุพฺพีหิวิสโยยํ, อุปริ “กมฺมธารยสญฺเญ จา”ติ วกฺขมานตฺตา.

354. กฺวจาทิมชฺฌุตฺตรานํ ทีฆรสฺสาปจฺจเยสุ จ.
กฺวจิ ตทฺธิตสมาสนาโมปสคฺคาทีสุ ปเทสุ อาทิมชฺฌุตฺตรภูตานํ สรานํ ชินวจนานุปโรเธน ทีฆรสฺสา โหนฺติ ปจฺจเยสุ,
อปจฺจเยสุ ปเรสุ, อปรภูเตสุ จ.
ตตฺถ
ทีฆตฺตํ ปากฏานูป-, ฆาตาโท มธุวาทิสุ;
รสฺสตฺตํ อชฺชเว อิตฺถิ-, รูปาโท จ กตาทิสูติ.
พหุพฺพีหิสมาเส สติ ปุลฺลิงฺเค อุตฺตรปทนฺตสฺส รสฺสตฺตํ. ทีฆชงฺโฆ ปุริโส, ตถา ปหูตา ชิวฺหา อสฺสาติ ปหูตชิวฺโห ภควา.
มหตี ปญฺญา อสฺสาติ มหาปญฺโญ.
“มหตํ มหา ตุลฺยาธิกรเณ ปเท”ติ มหาเทโส. อิตฺถิยมิติ กึ? ขมาธโน. ภาสิตปุมาติ กึ? สทฺธาธุโร, สทฺธาปกติโก, ปญฺญาปกติโก,
ปญฺญาวิสุทฺธิโก, เอตฺถ จ “กฺวจิ สมาสนฺตคตานมการนฺโต”ติ กปฺปจฺจโย. ตุลฺยาธิกรเณ อิจฺเจว? สมณิภตฺติโก, กุมาริภตฺติโก,
กุมาริภตฺติ.ปุพฺพปทสฺเสวายํ ปุมฺภาวาติเทโส, เตน อิธ น ภวติ.
พหุทาสิโก ปุริโส. พหุกุมาริกํ กุลํ.
“คาณฺฐิโว ธนุ อสฺสา”ติ วิคฺคยฺห สมาสาทิมฺหิ กเต—

355. ธนุมฺหา จ.
ติปทมิทํ. กฺวจิสมาสนฺตคตา ธนุสทฺทา อาปจฺจโย โหติ, จสทฺเทน ธมฺมาทิโต จ, “วโมทุทนฺตาน”นฺติ วกาโร, คาณฺฐิวธนฺวา. เอวํ ปจฺจกฺขธมฺมา.
กฺวจีติ กึ? สหสฺสถามธนุ, ปจฺจกฺขธมฺโม, วิทิตธมฺโม. นานาทุมปติตปุปฺผวาสิตสานุ อิจฺจตฺร— นานปฺปการา ทุมา นานาทุมา,
นานาทุเมหิ ปติตานิ นานาทุมปติตานิ, นานาทุมปติตานิ จ ตานิ ปุปฺผานิ จาติ นานาทุมปติตปุปฺผานิ, เตหิ วาสิตา นานาทุมปติตปุปฺผวาสิตา,
นานาทุมปติตปุปฺผวาสิตา สานู ยสฺส ปพฺพตสฺส โสยํ นานาทุมปติตปุปฺผวาสิตสานุ ปพฺพโต.
อยํ ปน กมฺมธารยตปฺปุริสคพฺโภ ตุลฺยาธิกรณพหุพฺพีหิ. ตถา พฺยาลมฺโพ อมฺพุธโร พฺยาลมฺพมฺพุธโร, ตสฺส พินฺทูนิ พฺยาลมฺพมฺพุธรพินฺทูนิ,
เตหิ จุมฺพิโต พฺยาลมฺพมฺพุธรพินฺทุจุมฺพิโต, ตาทิโส กูโฏ ยสฺส โสยํ พฺยาลมฺพมฺพุธรพินฺทุจุมฺพิตกูโฏ อิจฺจาทิ.
สตฺตมิยตฺเถ พหุพฺพีหิ ยถา— สมฺปนฺนานิ สสฺสานิ ยสฺมึ ชนปเท โสยํ สมฺปนฺนสสฺโส ชนปโท, สุลโภ ปิณฺโฑ อิมสฺมินฺติ สุลภปิณฺโฑ เทโส.
อากิณฺณา มนุสฺสา ยสฺสํ ราชธานิยํ สา อากิณฺณมนุสฺสา ราชธานี, พหโว ตาปสา เอตสฺมินฺติ พหุตาปโส อสฺสโม,
อุปจิตํ มํสโลหิตํ อสฺมินฺติ อุปจิตมํสโลหิตํ สรีรํ, พหโว สามิโน อสฺมินฺติ พหุสฺสามิกํ นครํ.
“พหู นทิโย อสฺมิ”นฺติ อตฺเถ สมาสาทิมฺหิ กเต—สมาสนฺตคฺคหณํ, กปฺปจฺจโย จ วตฺตเต.

356. นทิมฺหา จ.
สมาสนฺตคตา นทิมฺหา กปฺปจฺจโย โหติ, จสทฺเทน ตุอนฺตา จ. นิจฺจตฺถํ วจนํ.
นทีติ เจตฺถ อิตฺถิวาจกานํ อีการูการานํ ปรสมญฺญา, ตโต “กฺวจาทิมชฺฌุตฺตราน”นฺติอาทินา นทิสญฺญสฺส กปฺปจฺจเย รสฺสตฺตํ, พหุนทิโก ชนปโท.
เอวํ พหุชมฺพุกํ วนํ.
พหุนาริโกติ ฉฏฺฐีพหุพฺพีหินา สิทฺธํ. พหโว กตฺตาโรอสฺมึ, อสฺสาติ วา พหุกตฺตุโก เทโส. เอวํ พหุภตฺตุโก.
ภินฺนาธิกรโณ ยถา— เอกรตฺตึ วาโส อสฺสาติ เอกรตฺติวาโส, สมาเนน ชเนน สทฺธึ วาโส อสฺสาติ สมานวาโส ปุริโส.
อุภโต พฺยญฺชนมสฺส อตฺถีติ อุภโภพฺยญฺชนโก, ฉตฺตํ ปาณิมฺหิ อสฺสาติ ฉตฺตปาณิ ปุริโส. เอวํ ทณฺฑปาณิ, สตฺถปาณิ, วชิรปาณิ, ขคฺคหตฺโถ,
สตฺถหตฺโถ, ทาเน อชฺฌาสโย อสฺสาติ ทานชฺฌาสโย, ทานาธิมุตฺติโก, พุทฺธภตฺติโก, สทฺธมฺมคารโวอิจฺจาทิ.
ติปโท ยถา— ปรกฺกเมนาธิคตา สมฺปทา เยหิ เต ภวนฺติ ปรกฺกมาธิคตสมฺปทามหาปุริสา. เอวํ ธมฺมาธิคตโภคา,
โอณีโต ปตฺตโต ปาณิ เยน โสยํ โอณีตปตฺตปาณิ, สีหสฺส ปุพฺพทฺธํ วิย กาโย อสฺสาติ สีหปุพฺพทฺธกาโย,
มตฺตา พหโว มาตงฺคา อสฺมินฺติ มตฺตพหุมาตงฺคํ วนํ อิจฺจาทิ.
นนิปาตปุพฺพปโท ยถา— นตฺถิ เอตสฺส สโมติ อสโม ภควา. อิธ “อตฺตํ นสฺส ตปฺปุริเส”ติ สุตฺเต “อตฺตํ นสฺสา”ติ โยควิภาเคน นสฺส อตฺตํ.
เอวํ อปฺปฏิปุคฺคโล, อปุตฺตโก, อเหตุโก, “กฺวจิ สมาสนฺต”อิจฺจาทินา กปฺปจฺจโย, นตฺถิสํวาโส เอเตสนฺติ อสํวาสา,
น วิชฺชเต วุฏฺฐิ เอตฺถาติ อวุฏฺฐิโก ชนปโท, อภิกฺขุโก วิหาโร, นตฺถิ เอตสฺส อุตฺตโรติ อนุตฺตโร,
“สเร อน”ติ อน, ตปฺปุริสคฺคหณมุปลกฺขณํ, อถวา “เตสุ วุทฺธี”ติอาทินา นสฺส อน. เอวํ นตฺถิ อนฺโต อสฺสาติ อนนฺตํ,
น วิชฺชนฺติ อาสวา เอเตสนฺติ อนาสวา อิจฺจาทิ.
ปฐมายตฺเถ สหปุพฺพปโท ยถา— สห เหตุนา โย วตฺตเตติ สเหตุโก, สเหตุ วา, “เตสุ วุทฺธี”ติอาทินา สหสทฺทสฺส สาเทโส,
“กฺวจิ สมาสนฺต”อิจฺจาทินา กปฺปจฺจโย จ, สห ปีติยา อิเม วตฺตนฺตีติ สปฺปีติกา. เอวํ สห ปจฺจเยหิ วตฺตนฺตีติ สปฺปจฺจยา, สกิเลโส,
สอุปาทาโน, สปริวาโร, สห มูเลน อุทฺธโต สมูลุทฺธโต รุกฺโข.
อุปมานปุพฺพปโท ปฐมายตฺเถ ตาว— อุปมาโนปเมยฺยภาวปฺปสิทฺธิธตฺถํ อิวสทฺทปฺปโยโค, กายพฺยามานํ สมปฺปมาณตาย นิคฺโรโธ อิว ปริมณฺฑโล
โย ราชกุมาโร โสยํนิคฺโรธปริมณฺฑโล ราชกุมาโร. “วุตฺฺตตฺถานมปฺปโยโค”ติอิวสทฺทสฺส อปฺปโยโค, สงฺโข วิย ปณฺฑโร อยนฺติ สงฺขปณฺฑโร,
กาโก วิยสูโร อยนฺติ กากสูโร, จกฺขุ อิว ภูโต อยํ ปรมตฺถทสฺสนโตติ จกฺขุภูโต ภควา.
เอวํ อตฺถภูโต. ธมฺมภูโต, พฺรหฺมภูโต, อนฺโธ วิย ภูโต อยนฺติ อนฺธภูโต พาโล. มุญฺชปพฺพชมิว ภูตา อยนฺติ มุญฺชปพฺพชภูตา กุทิฏฺฐิ.
ตนฺตากุลกมิว ชาตา อยนฺติ ตนฺตากุลกชาตา.
ฉฏฺฐิยตฺเถ— สุวณฺณวณฺโณ วิย วณฺโณ ยสฺส โสยํ สุวณฺณวณฺโณ ภควา.อุตฺตรปทโลโป, นาคสฺส วิย อสฺส คตีติ นาคคติ. เอวํ สีหคติ,
นาควิกฺกโม, สีหวิกฺกโม, สีหหนุ, เอณิสฺส วิย อสฺส ชงฺฆาติ เอณิชงฺโฆ, สีหสฺส ปุพฺพทฺธํ วิย อสฺส กาโยติ สหปุพฺพทฺธกาโย,
พฺรหฺมุโน วิย อฏฺฐงฺคสมนฺนาคโต สโร อสฺสาติ พฺรหฺมสฺสโร.
วาสทฺทตฺเถ สงฺขฺโยภยปโท ยถา— ทฺเว วา ตโย วา ปตฺตา ทฺวตฺติปตฺตา, “ทฺเวกฏฺฐานมากาโร วา”ติ ทฺวิสทฺทนฺตสฺส อาตฺตํ, รสฺสตฺตํ,
ทฺวีหํวา ตีหํ วา ทฺวีหตีหํ, ฉ วา ปญฺจ วา วาจา ฉปฺปญฺจวาจา. เอวํ สตฺตฏฺฐมาสา, เอกโยชนทฺวิโยชนานิ.
ทิสนฺตราฬตฺโถ ยถา— ปุพฺพสฺสา จ ทกฺขิณสฺสา จ ทิสาย ยทนฺตราฬํ สายํ ปุพฺพทกฺขิณา วิทิสา.
เอตฺถ ตุลฺยาธิกรณปทปรตฺตาภาวา น ปุมฺภาวาติเทโส, “กฺวจาทิมชฺฌุตฺตราน”นฺติอาทินา ทิสนฺตราฬตฺเถ ปุพฺพปทสฺส รสฺสตฺตํ.
เอวํ ปุพฺพุตฺตรา, อปรทกฺขิณา, ปจฺฉิมุตฺตรา. ยทา ปน ทกฺขิณา จ สา ปุพฺพา จาติ กมฺมธารยสมาโส โหติ,
ตทา ปุมฺภาวาติเทโส อุตฺตรปทตฺถปฺปธานตฺตา, สพฺพนามิกวิธานมฺปิ นิจฺจํ ภวติเยว, ยถา — ทกฺขิณปุพฺพสฺสา, ทกฺขิณปุพฺพสฺสมิติ.
พฺยติหารลกฺขโณ ยถา— เกเสสุ จ เกเสสุ จ คเหตฺวา อิทํ ยุทฺธํ ปวตฺตตีติเกสาเกสิ,
ทณฺเฑหิ จ ทณฺเฑหิ จ ปหริตฺวา อิทํ ยุทฺธํ ปวตฺตตีติ ทณฺฑาทณฺฑิ,
“กฺวจาทิมชฺฌุตฺตราน”นฺติอาทินา มชฺเฌทีโฆ, “เตสุ วุทฺธี”ติอาทินา อนฺตญสฺสิกาโร.
ปฐมาวิภตฺยตฺถพหุพฺพีหิ.
พหุพฺพีหิสมาโส นิฏฺฐิโต.



ทฺวนฺทสมาส


อถ ทฺวนฺทสมาโส วุจฺจเต.
โส จ ทุวิโธ อิตรีตรโยค สมาหารตฺถเภเทน.
ตตฺถ อิตรีตรโยเค ตาว— “สาริปุตฺตโมคฺคลฺลาน”อิตีธ อุภยตฺถาปิ ปฐเมกวจนํ, สมุจฺจยโชตนตฺถํ จสทฺทปฺปโยโค จ.
“สาริปุตฺโต จ โมคฺคลฺลาโน จา”ติ วิคฺคเห—

357. นามานํ สมุจฺจโย ทฺวนฺโท.
นานานามานเมว เอกวิภตฺติกานํ ยุตฺตตฺถานํ โย สมุจฺจโย, โส วิภาสาสมาโส ภวติ, ทฺวนฺทสญฺโญ จ.
เอตฺถ จ สมุจฺจโย นาม สมฺปิณฺฑนํ, โส ปน อตฺถวเสน เกวลสมุจฺจโย อนฺวาจโยอิตรีตรโยโค สมาหาโร จาติ จตุพฺพิโธ.
ตตฺถ เกวลสมุจฺจเย, อนฺวาจเย จ สมาโส น ภวติ,
กฺริยาสาเปกฺขตาย นามานํ อญฺญมญฺญํ อยุตฺตตฺถภาวโต, ยถา— จีวรํ ปิณฺฑปาตญฺจ ปจฺจยํ สยนาสนํ อทาสิ, ทานญฺจ เทหิ, สีลญฺจ รกฺขาหิ.
อิตรีตรโยเค, สมาหาเร จ สมาโส ภวติ, ตตฺถ นามานํ อญฺญมญฺญํ ยุตฺตตฺถภาวโต.
ทฺเว ทฺเว ปทานิ ทฺวนฺทา, ทฺวนฺทฏฺฐา วา ทฺวนฺทา, ทฺวนฺทสทิสตฺตา อยํ สมาโสปิ อนฺวตฺถสญฺญาย ทฺวนฺโทติ วุจฺจติ,
อุภยปทตฺถปฺปธาโน หิ ทฺวนฺโท.
นนุ จ อุภยปทตฺถปฺปธานตฺเต สติ ทฺวนฺเท กถเมกตฺถีภาโว สิยาติ? วุจฺจเต—สทิสาทิอตฺเถปิ สทฺทปฺปวตฺติสมฺภเวนทฺวินฺนํ ปทานํ
เอกกฺขเณเยว อตฺถทฺวยทีปกตฺตา น วิโรโธ, ตญฺจ ทฺวนฺทวิสยเมว, เตสมตฺถทฺวยทีปกตฺตา. ยถา หิ ภูสทฺโท อนุภวอภิภวาทิเก อตฺเถ
อนฺวภิอาทิอุปสคฺคสหิโตว ทีเปติ, น เกวโล, เอวํ “ควสฺสก”นฺติอาทีสุ ควาทีนํ อสฺสาทิสทฺทนฺตรสหิตานเมว อตฺถทฺวยทีปนํ,
น เกวลานนฺติ ตญฺจ ทฺวนฺทวิสยเมว, น สพฺพตฺถาติ ทฏฺฐพฺพํ. อถ วา ทฺวินฺนมฺปิ ยถาวุตฺฺตสมุจฺจยทีปกตฺตา อตฺถิ ทฺวนฺเทเปกตฺถิตาติ
น โกจิ วิโรโธ, ตโต สมาสสญฺญาวิภตฺติโลปาทิ วุตฺฺตนยเมว, สมาเสเนว จตฺถสฺส วุตฺฺตตฺตา “วุตฺฺตตฺถานมปฺปโยโค”ติ จสทฺทสฺส อปฺปโยโค.
อิธ ทฺวนฺเท อจฺจิตตรํ ปุพฺพํ นิปตติ, ปรสฺเสว ลิงฺคญฺจ. อิตรีตรโยคสฺสอวยวปฺปธานตฺตา สพฺพตฺถ พหุวจนเมว.
สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานา, สาริปุตฺตโมคฺคลฺลาเน, สาริปุตฺตโมคฺคลฺลาเนหิ อิจฺจาทิ, สมโณ จ พฺราหฺมโณ จ สมณพฺราหฺมณา.
เอวํ พฺราหฺมณคหปติกา, ขตฺติยพฺราหฺมณา, เทวมนุสฺสา, จนฺทิมสูริยา, มาตา จ ปิตา จ มาตาปิตโร,
“เตสุ วุทฺธี”ติอาทินา ทฺวนฺเท มาตุอาทิปุพฺพปทุการสฺสอากาโร. เอวํ ปิตาปุตฺตา.
“ชายา จ ปติ จาติ ชายาปติ”อิตีธ—“กฺวจี”ติ วตฺตเต.

358. ชายาย ตุทํ ชานิ ปติมฺหิ.
ชายาสทฺทสฺส ตุทํ ชานิอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ ปติสทฺเท ปเร กฺวจิ. ตุทํปติ, ชานิปติ, ชยมฺปติกา.
เอตฺถ นิคฺคหีตาคโม, “กฺวจา”ทินา รสฺสตฺตญฺจ.
กฺวจิ อปฺปสรํ ปุพฺพํ นิปตติ, ยถา— จนฺโท จ สูริโย จ จนฺทสูริยา, นิคมา จ ชนปทา จ นิคมชนปทา,
สุรา จ อสุรา จ ครุฬา จ มนุชา จ ภุชคา จ คนฺธพฺพา จ สุราสุรครุฬมนุชภุชคคนฺธพฺพา.
กฺวจิ อิวณฺณุวณฺณนฺตานํ ปุพฺพนิปาโต, ยถา— อคฺคิ จ ธูโม จ อคฺคิธูมา.เอวํ คติพุทฺธิภุชปฐหรกรสยา, ธาตโว จ ลิงฺคานิ จ ธาตุลิงฺคานิ.
กฺวจิ สราทิอการนฺตานํ ปุพฺพนิปาโต, ยถา—อตฺโถ จ ธมฺโม จ อตฺถธมฺมา. เอวํ อตฺถสทฺทา, สทฺทตฺถา วา.
สมาหาเร ปน— “จกฺขุ จ โสตญฺจา”ติ อตฺเถ “นามานํ สมุจฺจโย ทฺวนฺโท”ติ ทฺวนฺทสมาสํ กตฺวา
วิภตฺติโลปาทิมฺหิ กเต—“นปุํสกลิงฺคํ, เอกตฺตญฺจา”ติ วตฺตเต.

359. ตถา ทฺวนฺเท ปาณิ ตูริย โยคฺค เสนงฺค ขุทฺทชนฺตุก วิวิธ วิรุทฺธวิสภาคตฺถาทีนฺจ.
ยถา ทิคุสมาเส, ตถา สมาหารทฺวนฺทสมาเสปิ ปาณิ ตูริย โยคฺค เสนงฺคตฺถานํ,
ขุทฺทชนฺตุกวิวิธ วิรุทฺธวิสภาคตฺถอิจฺเจวมาทีนญฺจ เอกตฺตํ โหติ, นปุํสกลิงฺคตฺตญฺจ.
ปาณิโน จ ตูริยานิ จ โยคฺคานิ จ เสนา จาติ ปาณิตูริย โยคฺคเสนา, ตาสมงฺคานิ ปาณิตูริยโยคฺคเสนงฺคานิ,
ทฺวนฺทโต ปรตฺตา องฺคสทฺโท ปจฺเจกมภิสมฺพชฺฌเต.
ขุทฺทา จ เต ชนฺตุกา เจติ ขุทฺทชนฺตุกา, วิวิเธนากาเรน วิรุทฺธาวิวิธวิรุทฺธา, นิจฺจวิโรธิโน.
สมาโน ภาโค เยสํ เต สภาคา, “เตสุ วุทฺธี”ติอาทินา สมานสฺส สอาเทโส, วิวิธา จ เต ลกฺขณโต สภาคา จ กิจฺจโตติ วิสภาคา.
ปาณิตูริยโยคฺคเสนงฺคานิ จ ขุทฺทชนฺตุกา จ วิวิธวิรุทฺธา จ วิสภาคา จาติ ทฺวนฺโท, อิธ พหุตฺตา ปุพฺพนิปาตสฺส อนิยโม,
เต อตฺถา เยสํ เต ปาณิตูริยโยคฺคเสนงฺคขุทฺทชนฺตุกวิวิธวิรุทฺธวิสภาคตฺถา, เต อาทโย เยสํ เต ตทาทโย.
อาทิคฺคหเณน อญฺโญญฺญลิงฺควิเสสิต สงฺขฺยาปริมาณตฺถ ปจนจณฺฑาลตฺถทิสตฺถาทีนญฺจ ทฺวนฺเท เอกตฺตํ, นปุํสกลิงฺคตฺตญฺจ,
อิติ ปาณฺยงฺคตฺถภาวโต จกฺขุโสตสทฺทานํ อิมินา เอกตฺตํ, นปุํสกลิงฺคตฺตญฺจ กตฺวา สมาสตฺตา นามพฺยปเทเส กเต สฺยาทฺยุปฺปตฺติ อมาเทสาทิ.
จกฺขุโสตํ, เห จกฺขุโสต, จกฺขุโสตํ, จกฺขุโสเตน. เอวํ สพฺพตฺเถกวจนเมว.มุขญฺจ นาสิกา จ มุขนาสิกํ, “สโร รสฺโส นปุํสเก”ติ อนฺตสฺส รสฺสตฺตํ,
หนุ จ คีวา จ หนุคีวํ. เอวํ กณฺณนาสํ, ปาณิปาทํ, ฉวิมํสโลหิตํ. หตฺถปาทา มํสโลหิตานีติอาทีนํ ปน อิตรีตรโยเคน สิทฺธิธํ. เอวํ ปาณฺยงฺคตฺเถ.
ตูริยงฺคตฺเถ คีตญฺจ วาทิตญฺจ คีตวาทิตํ, สมฺมญฺจ ตาฬญฺจ สมฺมตาฬํ, สมฺมนฺติ กํสตาฬํ. ตาฬนฺติ หตฺถตาฬํ.
สงฺเข จ ปณโว จ ฑิณฺฑิโม จ, สงฺขา จ ปณวา จ ฑํณฺฑิมา จาติ วา สงฺขปณวฑิณฺฑิมํ, ปณวาทโย ทฺเวปิ เภริวิเสโส.
โยคฺคงฺคตฺเถ ยถา— ผาโล จ ปาจนญฺจ ผาลปาจนํ, ยุคญฺจ นงฺคลญฺจ ยุคนงฺคลํ.
เสนงฺคตฺเถ หตฺถิโน จ อสฺสา จ หตฺถิอสฺสํ, รถา จ ปตฺติกา จ รถปตฺติกํ, อสิ จ จมฺมญฺจ อสิจมฺมํ, จมฺมนฺติ สรวารณผลกํ.
ธนุ จ กลาโป จ ธนุกลาปํ, กลาโปติ ตูณีรํ.
ขุทฺทชนฺตุกตฺเถ ฑํสา จ มกสา จ ฑํสมกสํ. เอวํ กุนฺถกิปิลฺลิกํ, กีฏปฏงฺคํ, กีฏสรีสปํ. ตตฺถ กุนฺถา สุขุมกิปิลฺลิกา, กีฏา กปาลปิฏฺฐิกปาณา.
วิวิธวิรุทฺธตฺเถ อหิ จ นกุโล จ, อหี จ นกุลา จาติ วา อหินกุลํ.เอวํ พิฬารมูสิกํ, อนฺตสฺส รสฺสตฺตํ, กาโกลูกํ, สปฺปมณฺฑูกํ, ครุฬสปฺปํ.
วิสภาคตฺเถ สีลญฺจ ปญฺญาณญฺจ สีลปญฺญาณํ, สมโถ จ วิปสฺสนา จ สมถวิปญสฺสนํ. เอวํ นามรูปํ, หิโรตฺตปฺปํ. สติสมฺปชญฺญํ, โลภโมหํ,
โทสโมหํ, อหิริกาโนตฺตปฺปํ, ถินมิทฺธํ, อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจมิจฺจาทิ.
“อํโม นิคฺคหีตํ ฌลเปหี”ติ เอตฺถ “อํโม”ติ นิทฺเทสทสฺสนโต กตฺถจิ นปุํสกลิงฺคตฺตํ น โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ,
เตน อาธิปจฺจปริวาโร ฉนฺทปาริสุทฺธิ ปฏิสนฺธิปฺปวตฺติยนฺติอาทิ สิชฺฌติ.
อญฺโญญฺญลิงฺควิเสสิตานํ ทฺวนฺเท ทาสี จ ทาโส จ ทาสิทาสํ, “กฺวจาที”ติอาทินา มชฺเฌ รสฺสตฺตํ. เอวํ อิตฺถิปุมํ, ปตฺตจีวรํ, สาขาปลาสมิจฺจาทิ.
สงฺขฺยาปริมาณตฺถานํ ทฺวนฺเท เอกกญฺจ ทุกญฺจ เอกกทุกํ, สงฺขฺยาทฺวนฺเท อปฺปสงฺขฺยา ปุพฺพํ นิปตติ. เอวํ ทุกติกํ, ติกจตุกฺกํ, จตุกฺกปญฺจกํ,
ทีโฆ จ มชฺฌิโม จ ทีฆมชฺฌิมํ.
ปจนจณฺฑาลตฺถานํ ทฺวนฺเท โอรพฺภิกา จ สูกริกา จ โอรพฺภิกสูกริกํ. เอวํสากุณิกมาควิกํ, สปาโก จ จณฺฑาโล จ สปากจณฺฑาลํ,
ปุกฺกุสฉวฑาหกํ, เวนรถการํ.
ตตฺถ เวนา ตจฺฉกา, รถการา จมฺมการา.
ทิสตฺถานํ ทฺวนฺเท ปุพฺพา จ อปรา จาติ อตฺเถ ทฺวนฺทสมาสํ, วิภตฺติโลปญฺจ กตฺวา อิธาทิคฺคหเณน เอกตฺเต,
นปุํสกลิงฺคตฺเต จ กเต “สโร รสฺโส นปุํสเก”ติ รสฺสตฺตํ, ปุพฺพาปรํ, เห ปุพฺพาปร, ปุพฺพาปรํ, ปุพฺพาปเรน,
ปุพฺพาปรสฺส อิจฺจาทิ. เอวํ ปุรตฺถิมปจฺฉิมํ, ทกฺขิณุตฺตรํ, อธรุตฺตรํ.
“นปุํสกลิงฺคํ, เอกตฺตํ, ทฺวนฺเท”ติ จ วตฺตเต.

360. วิภาสา รุกฺข ติณ ปสุ ธน ธชนปทาทีนฺจ.
รุกฺข ติณ ปสุ ธน ธญฺญชนปทาทีนเมกตฺตํ, นปุํสกลิงฺคตฺตญฺจ วิภาสา โหติ ทฺวนฺเท สมาเส. เอกตฺตาภาเว พหุวจนํ, ปรสฺเสว ลิงฺคญฺจ.
ตตฺถ รุกฺขานํ ทฺวนฺเท อสฺสตฺถา จ กปิตฺถา จาติ อตฺเถ สมาหาเร ทฺวนฺทสมาสาทิมฺหิ กเต อิมินา วิกปฺเปเนกตฺตํ, นปุํสกลิงฺคตฺตญฺจ.
อสฺสตฺถกปิตฺถํ, อสฺสตฺถกปิตฺถา วา. เอวํ อมฺพปนสํ, อมฺพปนสา วา, ขทิรปลาสํ, ขทิรปลาสา วา, ธวสฺสกณฺณกํ, ธวสฺสกณฺณกา วา.
ติณานํ ทฺวนฺเท อุสีรานิ จ พีรณานิ จ อุสีรพีรณํ, อุสีรพีรณานิ วา.เอวํ มุญฺชปพฺพชํ, มุญฺชปพฺพชา วา, กาสกุสํ, กาสกุสา วา.
ปสูนํ ทฺวนฺเท อชา จ เอฬกา จ อเชฬกํ, อเชฬกา วา, หตฺถี จ คาโว จ อสฺสา จ วฬวา จ หตฺถิควสฺสวฬวํ, หตฺถิควสฺสวฬวา วา,
“กฺวจา”ติอาทินา รสฺสตฺตํ, “โอสเร จา”ติ อวาเทโส จ, โคมหึสํ, โคมหึสา วา, เอเณยฺยวราหํ, เอเณยฺยวราหา วา, สีหพฺยคฺฆตรจฺฉํ,
สีหพฺยคฺฆตรจฺฉา วา. ธนานํ ทฺวนฺเท หิรญฺญญฺจ สุวณฺณญฺจ หิรญฺญสุวณฺณํ, หิรญฺญสุวณฺณานิ วา.เอวํ ชาตรูปรชตํ, ชาตรูปรชตานิ วา,
มณิมุตฺตสงฺขเวฬุริยํ, มณิมุตฺตสงฺขเวฬุริยา วา.ธญฺญานํ ทฺวนฺเท สาลี จ ยวา จ สาลิยวํ, สาลิยวา วา. เอวํ ติลมุคฺคมาสํ,
ติลมุคฺคมาสา วา. ชนปทานํ ทฺวนฺเท กาสี จ โกสลา จ กาสิโกสลํ, กาสิโกสลา วา, วชฺชี จ มลฺลา จ วชฺชิมลฺลํ, วชฺชิมลฺลา วา,
องฺคา จ มคธา จ องฺคมคธํ, องฺคมคธา วา.
อาทิคฺคหเณน อญฺโญญฺญปฺปฏิปกฺขธมฺมานํ, สกุณตฺถานญฺจ ทฺวนฺเท วิภาสา เอกตฺตํ โหติ, นปุํสกลิงฺคตฺตญฺจ. กุสลญฺจ อกุสลญฺจ กุสลากุสลํ,
กุสลากุสลาวา, เอวํ สาวชฺชานวชฺชํ, สาวชฺชานวชฺชา วา, หีนปฺปณีตํ, หีนปฺปณีตา วา, กณฺหสุกฺกํ, กณฺหสุกฺกา วา, สุขทุกฺขํ, สุขทุกฺขานิ วา,
ปฏิฆานุนยํ, ปฏิฆานุนยา วา, ฉายาตปํ, ฉายาตปา วา, อาโลกนฺธการํ, อาโลกนฺธการา วา, รตฺติ จ ทิวา จ รตฺตินฺทิวํ, รตฺตินฺทิวา วา,
อหญฺจ รตฺติ จ อโหรตฺตํ, อโหรตฺตา วา, “กฺวจิ สมาสนฺต”อิจฺจาทินา อาการิการานมตฺตํ.
สกุณานํ ทฺวนฺเท หํสา จ พกา จ หํสพกํ, หํสพกา วา. เอวํ การณฺฑวจกฺกวากํ, การณฺฑวจกฺกวากา วา, มยูรโกญฺจํ, มยูรโกญฺจา วา,
สุกสาลิกํ, สุกสาลิกา วา.
สมาหารทฺวนฺโท.
เยภุยฺเยน เจตฺถ—
อจฺจิตปฺปสรํ ปุพฺพํ, อิวณฺณุวณฺณกํ กฺวจิ;
ทฺวนฺเท สราทฺยการนฺตํ, พหูสฺวนิยโม ภเว.
ทฺวนฺทสมาโส นิฏฺฐิโต.
ปุพฺพุตฺตรุภยญฺญตฺถญปฺปธานตฺตา จตุพฺพิโธ;
สมาโสยํ ทิคุ กมฺมญธารเยหิ จ ฉพฺพิโธ.
ทุวิโธ อพฺยยีภาโว, นวธา กมฺมธารโย;
ทิคุ ทุธา ตปฺปุริโส, อฏฺฐธา นวธา ภเว;
พหุพฺพีหิ ทฺวิธา ทฺวนฺโท, สมาโส จตุรฏฺฐธาติ.
อิติ ปทรูปสิทฺธิิยํ สมาสกณฺโฑ จตุตฺโถ.

ภาวตทฺธิต
“อลสสฺส ภาโว”ติ วิคฺคเห—

387. ณฺยตฺตตา ภาเว ตุ.
ฉฏฺฐิยนฺตโต ณฺยตฺตตาอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ “ตสฺส ภาโว” อิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ,
ตุสทฺทคฺคหเณน ตฺตนเณยฺยาทิปฺปจฺจยา จ. ภวนฺติ เอตสฺมา พุทฺธิสทฺทาอิติ ภาโว,
สทฺทปฺปวตฺตินิมิตฺตํ วุจฺจติ, วุตฺฺตญฺจ— “ยสฺส คุณสฺส หิ ภาวา ทพฺเพ สทฺทนิเวโส
ตทภิธาเนณฺยตฺตตาทโย”ติ.
ณฺยตฺตตฺตนนฺตานํ นิจฺจํ นปุํสกตฺตํ, ตาปจฺจยนฺตสฺส สภาวโต นิจฺจมิตฺถิลิงฺคตา. ณฺยปฺปจฺจโยยํ คุณวจเน พฺราหฺมณาทีหิ,
ตตฺถ “อวณฺโณ เย โลปญฺจา”ติ อวณฺณโลโป, อาทิวุทฺธิ.
อาลสฺยํ. เอวํ อาโรคฺยํ, อุทคฺคสฺส ภาโว โอทคฺยํ, สขิโน ภาโว สขฺยํ, อณณสฺส ภาโว อาณณฺยํ, วิธวาย ภาโว เวธพฺยํ,
ทุพฺพลสฺส ภาโว ทุพฺพลฺยํ, จปลสฺส ภาโว จาปลฺยํ.
วิยตฺตสฺส ภาโว เวยฺยตฺติยํ, มจฺฉรสฺส ภาโว มจฺฉริยํ. เอวํ อิสฺสริยํ, อาลสิยํ, มุณฺฑิยํ, มูฬฺหิยํ. เอตฺถ “เวยฺยตฺติย”นฺติอาทีสุ
“เตสุ วุทฺธี”ติอาทินา ยมฺหิ อิการาคโม.
“ปณฺฑิตสฺส ภาโว ปณฺฑิตฺย”นฺติอาทีสุ “ยวตํ ตลนทการานํ พฺยญฺชนานิ จลญชการตฺต”นฺติ ตฺยการสํโยคาทีนํ จลญชการาเทสา,
ทฺวิตฺตํ. ปณฺฑิจฺจํ, พหุสฺสุตสฺส ภาโว พาหุสฺสจฺจํ, “เตสุ วุทฺธี”ติอาทินา อุการสฺสอกาโร, เอวํ โปโรหิจฺจํ, อธิปติสฺส ภาโว อาธิปจฺจํ,
มุฏฺฐสฺสติสฺส ภาโวมุฏฺฐสฺสจฺจํ, อิวณฺณโลโป. กุสลสฺส ภาโว โกสลฺลํ. เอวํ เวปุลฺลํ, สมานานํ ภาโว สามญฺญํ, คิลานสฺส ภาโว เคลญฺญํ,
“กฺวจาทิมชฺฌุตฺตรา”ทิสุตฺเตน สํโยเค ปเร รสฺสตฺตํ. สุหทสฺส ภาโวโสหชฺชํ. เอวํ เวสารชฺชํ, กุสีทสฺสภาโวโกสชฺชํ,
“เตสุ วุทฺธี”ติอาทินา อีการสฺส อกาโร.
ตถา “ปุริสสฺส ภาโว โปริส”นฺติอาทีสุ “ยวตํ ตลนา”ทิสุตฺเต การคฺคหเณน ยวตํ สการกจฏปวคฺคานํ สการกจฏปวคฺคาเทสา.
สุมนสฺส ภาโว โสมนสฺสํ. เอวํ โทมนสฺสํ, โสวจสฺสํ, โทวจสฺสํ, เอตฺถ สการาคโม. ตถา นิปกสฺส ภาโว เนปกฺกํ, ทฺวิตฺตํ.
เอวํ อาธิกฺกํ, ทุภคสฺส ภาโวโทภคฺคํ, วาณิชสฺส ภาโว วาณิชฺชํ, ราชิโน ภาโว รชฺชํ, “กฺวจา”ทินารสฺสตฺตํ. สรูปสฺส ภาโว สารุปฺปํ.
เอวํ โอปมฺมํ, โสขุมฺมํ. ตถสฺส ภาโว ตจฺฉํ, ทุมฺเมธสฺส ภาโว ทุมฺเมชฺฌํ, สมณสฺส ภาโว สามญฺญํ.เอวํ พฺราหฺมญฺญํ,
นิปุณสฺส ภาโว เนปุญฺญํ. “ตจฺฉ”นฺติอาทีสุปิ การคฺคหเณเนว ยวตํ ถธณการานํ ฉฌญการาเทสา.
ตฺตตาปจฺจเยสุ— ปํสุกูลิกสฺส ภาโว ปํสุกูลิกตฺตํ, ปํสุกูลิกตา. เอวํ เตจีวริกตฺตํ, เตจีวริกตา, โอทริกตฺตํ, โอทริกตา, มนุสฺสตฺตํ,
มนุสฺสตา ชาติ, นีลตฺตํ, นีลตา คุโณ, ยาจกตฺตํ, ยาจกตา กฺริยา, ทณฺฑิตฺตํ, ทณฺฑิตา ทพฺพํ, สจฺจวาทิตา, ปารมิตา, กตญฺญุตา,
สพฺพญฺญุตา, “กฺวจา”ทินาตาปจฺจเย รสฺสตฺตํ, อปฺปิจฺฉตา, อสํสคฺคตา, ภสฺสารามตา, นิทฺทารามตา,
ลหุตา อิจฺจาทิ.
ตฺตนปจฺจเย— ปุถุชฺชนสฺส ภาโว ปุถุชฺชนตฺตนํ, เวทนตฺตนํ, ชายตฺตนํ.
เณยฺเย— สุจิสฺส ภาโว โสเจยฺยํ. เอวํ อาธิปเภยฺยํ, กวิสฺส ภาโวกาเวยฺยํ, เถนสฺส ภาโว เถยฺยํ, มหาวุตฺฺตินา นการสฺส โลโป.
“ณฺยตฺตตา”ติ โยควิภาเคน กมฺมนิ, สกตฺเถ จ ณฺยาทโย, วีรานํ ภาโว, กมฺมํวา วีริยํ, ปริภฏสฺส กมฺมํ ปริภฏฺยํ,
ปาริภฏฺยสฺส ภาโว ปาริภฏฺยตา. เอวํ โสวจสฺสตา, ภิสคฺคสฺส กมฺมํ เภสชฺชํ, พฺยาวฏสฺส กมฺมํเวยฺยาวจฺจํ, สฐสฺส ภาโว,
กมฺมํ วา สาเฐยฺยํ.
สกตฺเถ ปน— ยถาภูตเมว ยถาภุจฺจํ, กรุณาเยว การุญฺญํ, ปตฺตกาลเมว ปตฺตกลฺลํ, อากาสานนฺตเมว อากาสานญฺจํ,
กายปาคุญฺญเมว กายปาคุญฺญตาอิจฺจาทิ.
“วิสมสฺส ภาโว”ติ วิคฺคเห—“ตฺตตา, ภาเว”ติ จ วตฺตเต.

388. ณ วิสมาทีหิ.
วิสมอิจฺเจวมาทีหิ ฉฏฺฐิยนฺเตหิ ณปฺปจฺจโย โหติ, ตฺต ตา จ “ตสฺส ภาโว”อิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ.
อากติคโณยํ. เวสมํ, วิสมตฺตํ, วิสมตา. สุจิสฺส ภาโวโสจํ, สุจิตฺตํ, สุจิตา, ครุโน ภาโว คารโว, อาทิวุทฺธิ,
“โอ สเร จา”ติ สุตฺเต จสทฺทคฺคหเณน อุการสฺส จ อวาเทโส.
ปฏุโน ภาโว ปาฏวํ, ปฏุตฺตํ, ปฏุตา. อุชุโน ภาโว อชฺชวํ, มุทุโน ภาโว มทฺทวํ อิจฺจตฺร “อาตฺตญฺจา”ติ ณมฺหิ อิการุการานํ อาตฺตํ,
ทฺวิภาโว, สํโยเค อาทิรสฺสตฺตญฺจ. อุชุตา, มุทุตา.
เอวํ อิสิสฺส ภาโว อาริสฺยํ, อาสภํ, กุมารสฺส ภาโวโกมารํ, ยุวสฺสภาโว โยพฺพนํ, มหาวุตฺฺตินา นการาคโม, ปรมานํ ภาโว,
กมฺมํ วา ปารมี ทานาทิกฺริยา, “ณวณิกา”ทิสุตฺเตน อีปจฺจโย, สมคฺคานํ ภาโว สามคฺคี.

389. รมณียาทิโต กณ.
รมณียอิจฺเจวมาทิโต กณปจฺจโย โหติ, ตฺต ตา จ ภาวตฺเถ. รมณียสฺส ภาโวรามณียกํ, รมณียตฺตํ, รมณียตา.
เอวํ มานุญฺญกํ, มนุญฺญตฺตํ, มนุญฺญตา, ปิยรูปกํ, ปิยรูปตฺตํ, ปิยรูปตา, กลฺยาณกํ, กลฺยาณตฺตํ, กลฺยาณตา, โจรกํ,โจริกา วา,
โจรตฺตํ, โจรตา, อฑฺฒกํ, อฑฺฒตฺตํ, อฑฺฒตา อิจฺจาทิ.
ภาวตทฺธิตํ.




วิเสสตทฺธิต

“สพฺเพ อิเม ปาปา อยมิเมสํ วิเสเสน ปาโป”ติ วิคฺคเห—

390. วิเสเส ตรตมิสิกิยิฏฺฐา.
วิเสสตฺเถ ตร ตม อิสิก อิย อิฏฺฐอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ.
ปาปตโร, ปาปตรา, ปาปตรํ. ตโตปิ อธิโก ปาปตโม, ปาปตมา, ปาปตมํ. ปาปิสิโก, ปาปิสิกา, ปาปิสิกํ. ปาปิโย, ปาปิยา, ปาปิยํ.
ปาปิฏฺโฐ, ปาปิฏฺฐา, ปาปิฏฺฐํ.
อติสเยน ปาปิฏฺโฐ, ปาปิฏฺฐตโร. เอวํ ปฏุตโร, ปฏุตโม, ปฏิสิโก, ปฏิโย, ปฏิฏฺโฐ. สพฺเพสํ อติสเยน วโร วรตโร, วรตโม, วริสิโก,
วริโย, วริฏฺโฐ. เอวํ ปณีตตโร, ปณีตตโม.
“สพฺเพ อิเม วุฑฺฒา อยมิเมสํ วิเสเสน วุฑฺโฒ”ติ อตฺเถ อิยอิฏฺฐปฺปจฺจยา โหนฺติ.

391. วุฑฺฒสฺส โช อิยิฏฺเฐสุ.
สพฺพสฺเสว วุฑฺฒสทฺทสฺส โช โหติ อิย อิฏฺฐอิจฺเจเตสุ ปจฺจเยสุ.
เชยฺโย, เชฏฺโฐ, เอตฺถ จ “สรโลปาทิ”สุตฺเต ตุคฺคหเณน โลปมกตฺวา “สรา สเร โลป”นฺติ ปุพฺพสเร ลุตฺเต “กฺวจาสวณฺณํ ลุตฺเต”ติ เอกาโร.
“อิยิฏฺเฐสู”ติ อธิกาโร, “โช”ติ จ วตฺตเต.

392. ปสตฺถสฺส โส จ.
สพฺพสฺเสว ปสตฺถสทฺทสฺส สาเทโส โหติ, โช จ อิยิฏฺเฐสุ.
อยญฺจ ปสตฺโถ อยญฺจ ปสตฺโถ สพฺเพ อิเม ปสตฺถา อยมิเมสํ วิเสเสน ปสตฺโถติ เสยฺโย, เสฏฺโฐ, เชยฺโย, เชฏฺโฐ.

393. อนฺติกสฺส เนโท.
สพฺพสฺเสว อนฺติกสทฺทสฺส เนทาเทโส โหติ อิยิฏฺเฐสุ.
วิเสเสน อนฺติโกติ เนทิโย, เนทิฏฺโฐ.

394. พาฬฺหสฺส สาโธ.
สพฺพสฺเสว พาฬฺหสทฺทสฺส สาธาเทโส โหติ อิยิฏฺเฐสุ.
วิเสเสน พาฬฺโหติ สาธิโย, สาธิฏฺโฐ.

395. อปฺปสฺส กณ.
สพฺพสฺส อปฺปสทฺทสฺส กณ โหติ อิยิฏฺเฐสุ. วิเสเสน อปฺโปติ กณิโย, กณิฏฺโฐ.
“วิเสเสน ยุวา”ติ อตฺเถ “กณ”อิติ วตฺตเต.

396. ยุวานฺจ.
สพฺพสฺส ยุวสทฺทสฺส กณ โหติ อิยิฏฺเฐสุ.
“เตสุ วุทฺธี”ติอาทินา ณการสฺส นกาโร. กนิโย, กนิฏฺโฐ.

397. วนฺตุ มนฺตุ วีนฺจ โลโป.
วนฺตุมนฺตุวี อิจฺเจเตสํ ปจฺจยานํ โลโป โหติ อิยิฏฺเฐสุ.
สพฺเพ อิเม คุณวนฺโต อยมิเมสํ วิเสเสน คุณวาติ คุณิโย, คุณิฏฺโฐ, วิเสเสน สติมาติ สติโย, สติฏฺโฐ, วิเสเสน เมธาวีติ เมธิโย, เมธิฏฺโฐ อิจฺจาทิ.
วิเสสตทฺธิตํ.


อสฺสตฺถิตทฺธิต
“เมธา ยสฺส อตฺถิ, ตสฺมึ วา วิชฺชตี”ติ วิคฺคเห—

398. ตทสฺสตฺถีติ วี จ.
ปฐมาวิภตฺยนฺตา “ตทสฺส อตฺถิ, ตสฺมึ วา วิชฺชติ” อิจฺเจเตสฺวตฺเถสุวีปจฺจโย โหติ. เมธามายา สทฺเทหิ จายํ. เมธาวี, เมธาวิโน.
อิตฺถิยํ อีการนฺตตฺตา “ปติภิกฺขุราชีการนฺเตหิ อินี”ติ อินี, เมธาวินี, เมธาวินิโย. นปุํสเก เมธาวิ กุลํ. เอวํ มายาวี, มายาวินี, มายาวิ จิตฺตํ.
จคฺคหเณน โส อิ ลว อาลาทิปฺปจฺจยา จ. ยถา— สุเมธา ยสฺส อตฺถิ, ตสฺมึวา วิชฺชตีติ สุเมธโส, รสฺสตฺตํ.
เอวํ โลมโส. ปิจฺฉํ อสฺส อตฺถิ, ตสฺมึ วา วิชฺชตีติ ปิจฺฉิโล. เอวํ เผนิโล, ตุณฺฑิโล, ชฏิโล. เกสา อสฺส อตฺถีติ เกสโว, วาจาโล อิจฺจาทิ.
“ตโป อสฺส อตฺถิ, ตสฺมึ วา วิชฺชตี”ติ วิคฺคเห—
“ตทสฺสตฺถี”ติ อธิกาโร.

399. ตปาทิโต สี.
ตปอิจฺเจวมาทิโต สีปจฺจโย โหติ “ตทสฺสตฺถิ” อิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ.
สสฺส ทฺวิภาโว. ตปสฺสี, ตปสฺสิโน, ตปสฺสินี, ตปสฺสิ. เอวํ เตชสฺสี, ยสสฺสี, มนสฺสี, ปยสฺสี.
“ทณฺโฑ อสฺส อตฺถิ, ตสฺมึ วา วิชฺชตี”ติ วิคฺคเห—

400. ทณฺฑาทิโต อิกอี.
อาทิสทฺโทยํ ปการตฺโถ, ทณฺฑอิจฺเจวมาทิโต อวณฺณนฺตา อิก อี อิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ “ตทสฺสตฺถิ” อิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ.
ทณฺฑิโก, ทณฺฑี, ทณฺฑิโน, ทณฺฑินี. เอวํ มาลิโก, มาลี, มาลินี, ฉตฺติโก, ฉตฺตี, รูปิโก, รูปี, เกสิโก, เกสี, สงฺฆี, ญาณี, หตฺถี อิจฺจาทิ.

401. มธฺวาทิโต โร.
มธุอาทิโต รปฺปจฺจโย โหติ “ตทสฺสตฺถี”ติ อตฺเถ.
มธุ อสฺส อตฺถิ, ตสฺมึ วา วิชฺชตีติ มธุโร คุโฬ, มธุรา สกฺขรา, มธุรํ ขีรํ, กุญฺชา หนู เอตสฺส สนฺตีติ กุญฺชโร,
สพฺพสฺมึ วตฺตพฺเพ มุขมสฺส อตฺถีติ มุขโร, สุสิ อสฺส อตฺถีติ สุสิโร.
เอวํ รุจิโร, นคโร.
“คุโณ อสฺส อตฺถิ, ตสฺมึ วา วิชฺชตี”ติ วิคฺคเห—

402. คุณาทิโตวนฺตุ.
คุณอิจฺเจวมาทิโต วนฺตุปฺปจฺจโย โหติ “ตทสฺส อตฺถี”ติ อตฺเถ. วิภตฺติโลเป, นามพฺยปเทเส จ กเต สฺยาทฺยุปฺปตฺติ.
คุณวนฺตุ สิ, “สวิภตฺติสฺส, นฺตุสฺสา”ติ อธิกิจฺจ “อา สิมฺหี”ติ อาตฺตํ, คุณวา ปุริโส, เสสํ เญยฺยํ. เอวํ คณวา, กุลวา อิจฺจาทโย.
อิตฺถิยํ “ณว ณิก เณยฺยณนฺตูหี”ติ อีปจฺจโย, “วา”ติ วตฺตมาเน “นฺตุสฺส ตมีกาเร”ติ ตกาโร, คุณวตี, คุณวนฺตี อิจฺจาทิ.
นปุํสเก “อํ นปุํสเก”ติ สวิภตฺติสฺส นฺตุสฺส อมาเทโส, คุณวํ อิจฺจาทิ.
“สติ อสฺส อตฺถิ, ตสฺมึ วา วิชฺชตี”ติ วิคฺคเห—“ตทสฺสตฺถี”ติ วตฺตเต.

403. สตฺยาทีหิ มนฺตุ.
สติอิจฺเจวมาทีหิ อวณฺณนฺตรหิเตหิ ปฐมาวิภตฺยนฺเตหิ ลิงฺเคหิมนฺตุปฺปจฺจโย โหติ “ตทสฺสตฺถี”ติ อตฺเถ. เสสํ คุณวนฺตุสมํ.
สติมา, สติมตี, สติมนฺตี, สติมํ. เอวํ ธิติมา, คติมา อิจฺจาทโย.
ตถา “อายุ อสฺส อตฺถีติ อายุ มนฺตุ”อิจฺจตฺร—

404. อายุสฺสุการาสมนฺตุมฺหิ.
อายุสฺส อุกาโร อส โหติ มนฺตุมฺหีติ อสาเทโส. อายสฺมา, เสสํ สมํ.
คาโว อสฺส สนฺตีติ โคมา, โคมนฺโต, โคมตี, โคมนฺตี, โคมํ กุลํ อิจฺจาทิ.
“สทฺธา อสฺส อตฺถี”ติ วิคฺคเห—

405. สทฺธาทิโต ณ.
สทฺธา ปญฺญาอิจฺเจวมาทิโต ณปฺปจฺจโย โหติ “ตทสฺสตฺถิ”อิจฺเจตสฺมึอตฺเถ.
สทฺโธ ปุริโส, สทฺธา กญฺญา, สทฺธํ กุลํ. เอวํ ปญฺโญ, อมจฺฉโร, ตถา พุทฺธํ, พุทฺธิ อสฺส อตฺถีติ พุทฺโธ อิจฺจาทิ.
อสฺสตฺถิตทฺธิตํ.


สงฺขฺยาตทฺธิต
“ปญฺจนฺนํ ปูรโณ”ติ วิคฺคเห—

406. สงฺขฺยาปูรเณ โม.
ปูรยติ สงฺขฺยา อเนนาติ ปูรโณ, สงฺขฺยาย ปูรโณ สงฺขฺยาปูรโณ, ตสฺมึ สงฺขฺยาปูรณตฺเถ ฉฏฺฐิยนฺตโต มปฺปจฺจโย โหติ.
ปญฺจโม, ปญฺจนฺนํ ปูรณี ปญฺจมี, “นทาทิโต วา อี”ติ อีปจฺจโย. “อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย”ติ อาปจฺจโย, ปญฺจมา วีริยปารมี, ปญฺจมํ ฌานํ.
เอวํ สตฺตโม, สตฺตมี, สตฺตมา, สตฺตมํ, อฏฺฐโม, อฏฺฐมี, อฏฺฐมา, อฏฺฐมํ, นวโม, นวมี, นวมา, นวมํ, ทสโม, ทสมี, ทสมา, ทสมํ อิจฺจาทิ.
“สงฺขฺยาปูรเณ”ติ อธิกาโร.

407. จตุจฺเฉหิ ถฐา.
จตุฉอิจฺเจเตหิ ถฐอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ สงฺขฺยาปูรณตฺเถ.
จตุนฺนํ ปูรโณ จตุตฺโถ, ทฺวิตฺตํ, จตุตฺถี, จตุตฺถา, จตุตฺถํ, ฉนฺนํ ปูรโณ ฉฏฺโฐ, ฉฏฺฐี, ฉฏฺฐา, ฉฏฺฐํ, ฉฏฺโฐ เอว ฉฏฺฐโม.
ฉาหํ, ฉฬายตนํ อิจฺจตฺร—

408. ส ฉสฺส วา.
ฉสฺส สการาเทโส โหติ วา สงฺขฺยาเน. ฉาหมสฺส ชีวิตํ สาหํ, ฉาหํ วา, สฬายตนํ.
“ทฺวินฺนํ ปูรโณ”ติ วิคฺคเห—

409. ทฺวิตีหิ ติโย.
ทฺวิติอิจฺเจเตหิ ติยปฺปจฺจโย โหติ สงฺขฺยาปูรณตฺเถ.
วิปริณาเมน “ทฺวิ ติณฺณ”นฺติ วตฺตมาเน—

410. ติเย ทุตาปิ จ.
ทฺวิติอิจฺเจเตสํ ทุตอิจฺจาเทสา โหนฺติ ติยปฺปจฺจเย ปเร. ทุติโย ปุริโส, ทุติยา, ทุติยํ. เอวํ ติณฺณํ ปูรโณ ตติโย, ตติยา, ตติยํ.
อปิคฺคหเณน อญฺญตฺถาปิ ทฺวิสทฺทสฺส ทุอาเทโส โหติ, จสทฺเทน ทิ จ. ทฺเว รตฺติโย ทุรตฺตํ, ทุวิธํ, ทุวงฺคํ, ทิรตฺตํ, ทิคุณํ, ทิคุ.

411. เตสมฑฺฒูปปเทน อฑฺฒุฑฺฒทิวฑฺฒทิยฑฺฒฑฺฒติยา.
เตสํ จตุตฺถทุติยตติยานํ อฑฺฒูปปทานํ อฑฺฒูปปเทน สห อฑฺฒุฑฺฒทิวฑฺฒทิยฑฺฒอฑฺฒติยาเทสา โหนฺติ.
เอตฺถ จ—
อฑฺฒูปปทปาทาน-, สามตฺถา อฑฺฒปุพฺพกา;
เตสํสทฺเทน คยฺหนฺเต, จตุตฺถทุติยาทโย.
อฑฺเฒน จตุตฺโถ อฑฺฒุฑฺโฒ, อฑฺเฒน ทุติโย ทิวฑฺโฒ, ทิยฑฺโฒ, อฑฺเฒน ตติโย อฑฺฒติโย.
“เอกญฺจ ทส จา”ติ อตฺเถ ทฺวนฺทสมาเส, “เอเกน อธิกา ทสา”ติ อตฺเถ ตปฺปุริสสมาเส วา กเต
“สงฺขฺยาเน”ติ วตฺตมาเน “ทฺเวกฏฺฐานมากาโร วา”ติ อาตฺตํ. ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท.
เตน เจตฺถ—
ทฺเวกฏฺฐานํ ทเส นิจฺจํ, ทฺวิสฺสา’นวุตฺิยา นวา;
อิตเรส’มสนฺตญฺจ, อาตฺตํ ทีเปติ วาสุติ.
“เอกาทิโต ทสร สงฺขฺยาเน”ติ รตฺตํ.
ราเทโส วณฺณมตฺตตฺตา, วณฺณมตฺตปฺปสงฺคิปิ.
สิยา ทสสฺส ทสฺเสว, นิมิตฺตาสนฺนภาวโต.
ตโต พหุวจนํ โย, “ปญฺจาทีนมกาโร”ติ สวิภตฺติสฺส อนฺตสฺส อตฺตํ.
เอการส, เอกาทส, ลิงฺคตฺตเยปิ สมานํ.“วา”ติ วตฺตเต.

412. เอกาทิโต ทสสฺสี.
เอกาทิโต ปรสฺส ทสสฺส อนฺเต อีปจฺจโย โหติ วา ปูรณตฺเถ.
ทสสฺส ปจฺจยาโยคา, ลทฺธมนฺเตติ อตฺถโต;
ตทนฺตสฺส สภาเวน, อิตฺถิยํเยว สมฺภโว.
เอกาทสนฺนํ ปูรณี เอกาทสี, อญฺญตฺร เอกาทสโม, เอกาทสมํ.
ทฺเว จ ทส จ, ทฺวีหิ วา อธิกา ทสาติ “ทฺวิ ทส”อิจฺจตฺร “วา”ติ วตฺตเต.
“วีสติ ทเสสุ พา ทฺวิสฺส ตู”ติ พาเทโส, ทสฺส ราเทโส. พารส, อญฺญตฺร อาตฺตํ, ทฺวาทส.
ทฺวาทสนฺนํ ปูรโณ พารสโม, ทฺวาทสโม, ทฺวาทสี.
ตโย จ ทส จ, ตีหิ วา อธิกา ทสาติ เตรส, “เตสุ วุทฺธิ โลปา”ทินา ติสฺส เตอาทโส อานวุตฺิยา, เตรสโม, เตรสี.
จตฺตาโร จ ทส จ, จตูหิ วา อธิกา ทสาติ จตุทฺทส อิจฺจตฺร “คณเน ทสสฺสา”ติ จ วตฺตมาเน “จตูปปทสฺส โลโป
ตุตฺตรปทาทิ จสฺส จุโจปิ นวา”ติ ตุโลโป, จุโจ จ.
จุทฺทส, โจทฺทส, จตุทฺทส. จุทฺทสโม, จตุทฺทสโม, จกุทฺทสี, จาตุทฺทสี วา.
ปญฺจ จ ทส จ, ปญฺจหิ วา อธิกา ทสาติ ปญฺจทส, “เตสุ วุทฺธิ โลปา”ทินา ปญฺจสทฺทสฺส ทส วีเสสุ ปนฺนปณฺณอาเทสาปิ,
“อฏฺฐาทิโต จา”ติ รตฺตํ. ปนฺนรส, ปญฺจทส.
ปนฺนรสโม, ปญฺจทสโม, ปนฺนรสี, ปญฺจทสี.
“ฉ จ ทส จ, ฉหิ วา อธิกา ทสา”ติ สมาเส กเต “ฉสฺสา”ติ วตฺตมาเน “ทเสโส นิจฺจญฺจา”ติ โส, “สงฺขฺยานํ, วา”ติ จ วตฺตเต,
“ล ทราน”นฺติ ลตฺตํ, ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท.
โฬ นิจฺจํ โสฬเส ทสฺส, จตฺตาลีเส จ เตรเส;
อญฺญตฺร น จ โหตายํ, ววตฺถิตวิภาสโต.
ลฬานมวิเสโส กฺวจิ, โสฬส. เตฬส, จตฺตาลีสํ, จตฺตารีสํ. โสฬสโม, โสฬสี.
“วา, ทสร สงฺขฺยาเน”ติ อธิกิจฺจ “อฏฺฐาทิโต จา”ติ รตฺตํ. อฏฺฐารส, อฏฺฐาทส, อาตฺตํ. อฏฺฐารสนฺนํ ปูรโณ อฏฺฐารสโม, อฏฺฐาทสโม.
เอวํ สตฺตรส, สตฺตทส. สตฺตรสโม, สตฺตทสโม.
อฏฺฐาทิโตติ กิมตฺถํ? จตุทฺทส. เอเกน อูนา วีสตีติ ตปฺปุริโส, เอกูนวีสติ. เอกูนวีสตาทโย อานวุตฺิยา เอกวจนนฺตา,
อิตฺถิลิงฺคา จ ทฏฺฐพฺพา, เต จ สงฺขฺยาเน, สงฺขฺเยยฺเย จ วตฺตนฺเต,
ยทา สงฺขฺยาเน วตฺตนฺเต, ตทา ภิกฺขูนเมกูนวีสติ ติฏฺฐติ, โภติ ภิกฺขูนเมกูนวีสติ ติฏฺฐตุ, ภิกฺขูนเมกูนวีสตึ ปสฺส,
ภิกฺขูนเมกูนวีสติยา กตํ อิจฺจาทิ.
สงฺขฺเยยฺเย ปน เอกูนวีสติ ภิกฺขโว ติฏฺฐนฺติ, โภนฺโต เอกูนวีสติภิกฺขโว ติฏฺฐถ, เอกูนวีสตึ ภิกฺขู ปสฺส, เอกูนวีสติยา ภิกฺขูหิ กตํอิจฺจาทิ.
เอวํ วีสตาทีสุปิ โยเชตพฺพํ, เอกูนวีสติยา ปูรโณ เอกูนวีสติโม.
ทส จ ทส จาติ อตฺเถ ทฺวนฺทสมาสํ กตฺวา “ทสทสา”ติ วตฺตพฺเพ “สรูปานเมกเสสฺวสกิ”นฺติ เอกเสเส กเต
ทสสทฺทโต ปฐมาพหุวจนํ โย. “ทส โย”อิตีธ—

413. คณเน ทสสฺส ทฺวิ ติ จตุ ปฺจ ฉ สตฺต อฏฺฐ นวกานํ วีติ จตฺตาร ปา ฉ สตฺตาส นวา โยสุ โยนฺจี สมาสํ ฐิริ ตีตุติ.
คณเน ทสสฺส สมฺพนฺธีนํ ทฺวิก ติก จตุกฺก ปญฺจก ฉกฺกสตฺตก อฏฺฐก นวกานํ กเตกเสสานํ ยถากฺกมํ วี ติ จตฺตาร ปญฺญา ฉ สตฺต
อส นว อิจฺจาเทสา โหนฺติ โยสุ ปเรสุ, โยนญฺจ อีสํ อาสํ ฐิ ริติ อีติ อุติอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺตีติ ทฺวิทสตฺถวาจกสฺส ทสสฺส
วีอาเทโส โหติ, โยวจนสฺส อีสญฺจ, สรโลปาทิ.
“สงฺขฺยานํ, วา, อนฺเต”ติ จ วตฺตเต.

414. ติ จ.
ตาสํ สงฺขฺยานมนฺเต ติการาคโม โหติ วา. ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํวาสทฺโท.
วิภาสา วีส ตึสาน-, มนฺเต โหติ ติอาคโม;
อญฺญตฺถ น จ โหเตว, ววตฺถิตวิภาสโต.
“พฺยญฺชเน จา”ติ นิคฺคหีตโลโป, ปุน ตทฺธิตตฺตา นามพฺยปเทเส สฺยาทฺยุปฺปตฺติ. ภิกฺขูนํ วีสติ, วีสํ วา, วีสติ ภิกฺขู, วีสํ วา อิจฺจาทิ.
วีสติโม. ตถา เอกวีสติ กุสลจิตฺตานิ, เอกวีสํ วา. เอกวีสติโม. พาวีสติ, พาวีสํ วา. พาวีสติโม. ทฺวาวีสติ, ทฺวาวีสํ วา. ทฺวาวีสติโม.
เตวีสติ, เตวีสํ วา. เตวีสติโม. จตุวีสติ, จตุวีสํ วา. จตุวีสติโม. ปณฺณวีสติ, ปณฺณวีสํ วา. ปณฺณวีสติโม. ปญฺจวีสติ, ปญฺจวีสํ วา.
ปญฺจวีสติโม.
ฉพฺพีสติ, ฉพฺพีสํ วา. ฉพฺพีสติโม. สตฺตวีสติ, สตฺตวีสํ วา.สตฺตวีสติโม. อฏฺฐวีสติ, อฏฺฐวีสํ วา. อฏฺฐวีสติโม. เอกูนตึสติ, เอกูนตึสํ วา.
เอกูนตึสติโม.
ทส จ ทส จ ทส จาติ “ทส ทส ทสา”ติ วตฺตพฺเพ เอกเสเส กเต “คณเน ทสสฺสา”ติอาทินา ติอีสมาเทสา, “กฺวจา”ทินา รสฺสตฺตํ,
นิคฺคหีตาคโม จ, เสสํ วีสติสมํ.
ตึสติ, ตึสํ, ตึส วสฺสานิ, นิคฺคหีตโลโป, ตึสํ, ตึสาย อิจฺจาทิ. เอกตึสติ, เอกตึสํ วา, พาตฺตึสํ, ทฺวตฺตึสํ, เตตฺตึสํ อิจฺจาทิ.
จตุทสตฺถวาจกสฺส กเตกเสสสฺส ทสสฺส จตฺตาร, โยวจนสฺส อีสํ, จตฺตาลีสํ, “ล ทราน”นฺติ รสฺส ลตฺตํ, ตาลีสํ วา.
จตฺตาลีสติโม. เอกจตฺตาลีสํ, ทฺวาจตฺตาลีสํ, ทฺวิจตฺตาลีสํ, เตจตฺตาลีสํ, ติจตฺตาลีสํ อิจฺจาทิ.
ปญฺจทสตฺถวาจกสฺส ทสสฺส ปญฺญา, โยวจนสฺส อาสญฺจ. ปญฺญาสํ, “เตสุ วุทฺธิโลปา”ทินา ปณฺณาเทโส, ปณฺณาสํ วา.
เอกปญฺญาสํ, ทฺเวปญฺญาสํ, ทฺวิปญฺญาสํ.
ฉทสตฺถวาจกสฺส ทสสฺส ฉ, โยวจนสฺส ฐิอาเทโส, “ส ฉสฺส วา”ติ สการาเทโส, สฏฺฐิ, ทฺวาสฏฺฐิ, ทฺเวสฏฺฐิ, ทฺวิสฏฺฐิ, เตสฏฺฐิ, ติสฏฺฐิ.
สตฺตทสตฺถวาจกสฺส ทสสฺส สตฺต, โยวจนสฺส ริ, ติ จ. สตฺตริ, สตฺตติ, ทฺวาสตฺตริ, ทฺวาสตฺตติ, ทฺวิสตฺตริ, ทิสตฺตติ, เตสตฺตติ,
ติสตฺตติ อิจฺจาทิ.
อฏฺฐทสตฺถวาจกสฺส ทสสฺส อส, โยวจนสฺส อีติอาเทโส จ. อสีติ, เอกาสีติ, ทฺเวอสีติ, เตอสีติ, จตุราสีติ, “กฺวจา”ทินา ทีโฆ.
นวทสตฺถวาจกสฺส ทสสฺส นว, โยวจนสฺส อุติ จ, นวุตฺิ, ทฺวานวุตฺิ, ทฺเวนวุตฺิ, ทฺวินวุตฺิ, เตนวุตฺิ, ตินวุตฺิ, จตุนวุตฺิ, ฉนฺนวุตฺิยา,
ฉนฺนวุตีนํ ปาสณฺฑานํ.
“คณเน, ทสสฺสา”ติ จ วตฺตเต.

415. ทสทสกํ สตํ ทสกานํ สตํ สหสฺสฺจ โยมฺหิ.
คณเน ปริยาปนฺนสฺส ทสทสกตฺถวาจกสฺส ทสสทฺทสฺส สตํ โหติ, สตทสกตฺถวาจกสฺส ทสสฺส สหสฺสํ โหติ โยมฺหิ.
อิมินา นิปาตเนน โยโลโป, ตทฺธิตตฺตา ปุน นามพฺยปเทเส สฺยาทฺยุปฺปตฺติ, นิคฺคหีตสฺส โลโป, “สิ”นฺติ อมาเทโส, โยชนานํ สตํ, สหสฺสํ.
สตํ นปุํสกเมกวจนนฺตญฺจ, ตถา สหสฺสํ, วคฺคเภเท สพฺพตฺถ พหุวจนมฺปิ ภวติ. ทฺเว วีสติโย. เอวํ ตึสาทีสุปิ, ทฺเว สตานิ, พหูนิ สตานิ,
ทฺเว สหสฺสานิ, พหูนิ สหสฺสานิ.
สตสฺส ทฺวิกนฺติ อตฺเถ ฉฏฺฐีตปฺปุริสํ กตฺวา “สตํ ทฺวิก”นฺติ วตฺตพฺเพ “ทฺวิกาทีนํ ตทุตฺตรปทานญฺจ นิปจฺจนฺเต”ติ วุตฺฺติยํ วจนโต อิมินา
นิปาตเนน อุตฺตรปทสฺส ปุพฺพนิปาโต, กการโลโป จ โหติ. ทฺวิสตํ. เอวํ สตสฺส ติกํ ติสตํ, ตถา จตุสตํ, ปญฺจสตํ, ฉสตํ, สตฺตสตํ,
อฏฺฐสตํ, นวสตํ, ทสสตํ สหสฺสํ โหติ.
อถ วา ทฺเวสตานิ ทฺวิสตนฺติ ทิคุสมาโส. เอวํ ติสตํ, จตุสตํ อิจฺจาทิ.

416. ยาว ตทุตฺตริ ทสคุณิตฺจ.
ยาว ตาสํ สงฺขฺยานมุตฺตริ, ตาว ทสคุณิตญฺจ กาตพฺพํ, เอตฺถ ทกาโรสนฺธิโช.
ยถา— ทสสฺส คณนสฺส ทสคุณิตํ สตํ โหติ, สตสฺส ทสคุณิตํสหสฺสํ, สหสฺสสฺส ทสคุณิตํ ทสสหสฺสํ, อิทํ นหุตนฺติปิ วุจฺจติ,
ทสสหสฺสสฺส ทสคุณิตํ สตสหสฺสํ, ตํ ลกฺขนฺติปิ วุจฺจติ,
สตสหสฺสสฺส ทสคุณิตํ ทสสตสหสฺสํ.
“ยทนุปปนฺนา นิปาตนา สิชฺฌนฺตี”ติ วตฺตเต.

417. สกนาเมหิ.
ยาสํ ปน สงฺขฺยานํ อนิทฺทิฏฺฐนามเธยฺยานํ ยานิ รูปานิ, ตานิ สเกหิ นาเมหิ นิปจฺจนฺเต.
สตสหสฺสานํ สตํ โกฏิ, อิตฺถิลิงฺคา, เอกวจนนฺตา จ, วคฺคเภเท พหุวจนญฺจ ภวติ, โกฏิสตสหสฺสานํ สตํ ปโกฏิ,
ปโกฏิสตสหสฺสานํ สตํ โกฏิปฺปโกฏิ. เอวํ นหุตํ, นินฺนหุตํ, อกฺโขภินี, พินฺทุ, อพฺพุทํ, นิรพฺพุทํ, อหหํ, อพพํ, อฏฏํ,
โสคนฺธิกํ, อุปฺปลํ, กุมุทํ, ปุณฺฑรีกํ, ปทุมํ, กถานํ, มหากถานํ, อสงฺขฺเยยฺยนฺติ.
อิจฺเจวํ ฐานโต ฐานํ, สตลกฺขคุณํ มตํ;
โกฏิปฺปภุตินํ วีส-, สงฺขฺยานญฺจ ยถากฺกมํ.
“ทฺเว ปริมาณานิ เอตสฺสา”ติ วิคฺคเห—

418. ทฺวาทิโต โกเนกตฺเถ จ.
ทฺวิอิจฺเจวมาทิโต คณนโต กปฺปจฺจโย โหติ อเนกตฺเถ.
ทฺวิโก ราสิ ทฺวิกํ.เอวํ ติกํ, จตุกฺกํ, ปญฺจกํ, ฉกฺกํ, สตฺตกํ, อฏฺฐกํ, นวกํ, ทสกํ, ปณฺณาสกํ, สตกํ, สหสฺสกํอิจฺจาทิ.
สงฺขฺยาตทฺธิตํ.


อพฺยยตทฺธิต
“เอกสฺมึ วาเร ภุญฺชติ, ทฺวิวาเร ภุญฺชตี”ติ วิคฺคเห—

419. เอกาทิโต สกิสฺส กฺขตฺตุํ.
เอกทฺวิติอิจฺเจวมาทิโต คณนโต สกิสฺส ฐาเน วารตฺเถ กฺขตฺตุํปจฺจโย โหติ. เอกกฺขตฺตุํ, ทฺวิกฺขตฺตุํ ภุญฺชติ, “สพฺพาสมาวุโส”ติอาทินา สิโลโป.
เอวํ ติกฺขตฺตุํ, จตุกฺขตฺตุํ, ปญฺจกฺขตฺตุํ, ฉกฺขตฺตุํ, สตฺตกฺขตฺตุํ, อฏฺฐกฺขตฺตุํ, นวกฺขตฺตุํ, ทสกฺขตฺตุํ, สตกฺขตฺตุํ, สหสฺสกฺขตฺตุํ, พหุกฺขตฺตุํ, กติกฺขตฺตุํ.
“เอเกน วิภาเคนา”ติ วิคฺคเห—มณฺฑูกคติยา สงฺขฺยาคฺคหณมนุวตฺตเต.

420. วิภาเค ธา จ.
วิภาคตฺเถ เอกาทิสงฺขฺยาโต ธาปจฺจโย โหติ.
จสทฺเทน เอกทฺวิโต ชฺฌ จ, สุตฺตาทิโต โส จ. เอกธา. ทฺวีหิ วิภาเคหิ ทฺวิธา, ทุธา วา, ทฺเวธา. ตีหิวิภาเคหิ ติธา, เตธา วา,
“เตสุ วุทฺธี”ติอาทินา อิการสฺเสกาโร.
เอวํ จตุธา, ปญฺจธา, ฉธา, สตฺตธา, อฏฺฐธา, นวธา, ทสธา, สตธา, สหสฺสธา, กติธา, พหุธา. ชฺฌปฺปจฺจเย เอกธา กโรตีติ เอกชฺฌํ.
เอวํ ทฺเวชฺฌํ.โสปจฺจเย สุตฺเตน วิภาเคน สุตฺตโส.
เอวํ พฺยญฺชนโส, ปทโส, อตฺถโส, พหุโส, สพฺพากาเรน สพฺพโส, อุปายโส, เหตุโส, ฐานโส, โยนิโส.

421. สพฺพนาเมหิ ปการวจเน ตุ ถา.
สพฺพนาเมหิ ปการวจนตฺเถ ถาปจฺจโย โหติ, ตุสทฺเทน ถตฺตาปจฺจโย จ.
สามญฺญสฺส เภทโก วิเสโส ปกาโร, ตสฺสาภิธาเนติ อตฺโถ, โส ปกาโร ตถา, ตํ ปการํ ตถา, เตน ปกาเรน ตถา, เยน ปกาเรน ยถา.
เอวํ สพฺพถา, อญฺญถา, อิตรถา, อุภยถา, ถตฺตาปจฺจเย เตน ปกาเรน ตถตฺตา. เอวํ ยถตฺตา, อญฺญถตฺตา.
โก ปกาโรติ อตฺเถ—

422. กิมิเมหิ ถํ.
กึอิมอิจฺเจเตหิ ถํปจฺจโย โหติ ปการวจนตฺเถ. “กิสฺส ก เว จา”ติ เอตฺถ จสทฺเทน กิสฺส กาเทโส.
กถํ, กํ ปการํ กถํ, เกน ปกาเรน กถํ, อยํ ปกาโร อิตฺถํ, อิมํ ปการํ อิตฺถํ. อเนน ปกาเรน อิตฺถํ,
“อิมสฺสิ ถํ ทานิห โต เธสุ จา”ติ อิมสทฺทสฺส อิกาโร, ทฺวิตฺตํ.
เอตฺถ หิ กฺขตฺตุํ อาทิถํปริโยสานปฺปจฺจยนฺตานํ อพฺยยตทฺธิตตฺตา นามพฺยปเทสํ กตฺวา วิภตฺติมฺหิ กเต
“สพฺพาสมาวุโส”ติอาทินา วิภตฺติโลโป, “กฺวจิ โต ปญฺจมฺยตฺเถ”ติอาทินา วุตฺฺตโตอาทิปฺปจฺจยนฺตา จ อิเธว อพฺยยตทฺธิเต สงฺคยฺหนฺติ.

423. ยทนุปปนฺนา นิปาตนา สิชฺฌนฺติ.
เย สทฺทา ลกฺขเณน อนุปปนฺนา อนิทฺทิฏฺฐลกฺขณา อกฺขราทิโต, นาโมปสคฺคนิปาตโต วา สมาสตทฺธิตาทิโต วา, เต นิปาตนา สิชฺฌนฺติ.
ตทฺธิตโต ตาว—
อิมสฺมา ชฺช สิยา กาเล, สมานาปรโต ชฺชุ จ;
อิมสทฺทสฺส’กาโร จ, สมานสฺส จ โส สิยา.
อิมสฺมึ กาเล, อิมสฺมึ ทิวเส วา อชฺช, สมาเน กาเล สชฺชุ, อปรสฺมึทิวเส อปรชฺชุ. นิปาเตหิ ภวตฺเถ ตนปฺปจฺจโย.
อชฺช ภวํ อชฺชตนํ, อชฺช ภวา อชฺชตนี, สฺเว ภวํ สฺวาตนํ. เอวํ ปุราตนํ, หิยฺโย ภวํ หิยฺยตฺตนํ, หิยฺโย ภวาหิยฺยตฺตนี อิจฺจาทิ.
อพฺยยตทฺธิตํ.
สามญฺญวุตฺฺติภาวตฺถา-, พฺยยโต ตทฺธิตํ ติธา;
ตตฺราทิ จตุธาปจฺจา-, เนกตฺถสฺสตฺถิสงฺขฺยาโต.
อิติ ปทรูปสิทฺธิิยํ ตทฺธิตกณฺโฑ ปญฺจโม.

อตีตปฺปจฺจยนฺตนย

612. อตีเต ต ตวนฺตุ ตาวี.
อตีเต กาเล สพฺเพหิ ธาตูหิ ต ตวนฺตุ ตาวี อิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ.
เอเต เอว ปรสมญฺญาย นิฏฺฐสญฺญกาปิ, เต จ กิตสญฺญตฺตา กตฺตริ ภวนฺติ.
อภวีติภูโต, ภูตา, ภูตํ, “อญฺเญสุ จา”ติ เอตฺถานุวตฺติตวาคฺคหเณน ต ตวนฺตุตาวีสุ วุทฺธิ น โหติ.
หุ ทานาทนหพฺยปฺปทาเนสุ, อหวีติ หุโต อคฺคึ.
ตวนฺตุปฺปจฺจเย— “อา สิมฺหี”ติ อากาโร, อคฺคึ หุตวา, หุตวนฺโต อิจฺจาทิ คุณวนฺตุสมํ.
ตาวีมฺหิ— อคฺคึ หุตาวี, อคฺคึ หุตาวิโน อิจฺจาทิ ทณฺฑีสมํ. อิตฺถิยํ อินีปจฺจโย— หุตาวินี,
นปุํสเก— รสฺสตฺตํ หุตาวิ.
วส นิวาเส, วสฺสํ อวสีติ อตฺเถ ตปฺปจฺจโย, สการนฺตตฺตา “สาทิสนฺต”อิจฺจาทินา ฐาเทเส สมฺปตฺเต—
“ตสฺสา”ติ อธิกาโร, “สาที”ติ จ.

613. วสโต อุตฺถ.
วสอิจฺเจตสฺมา ธาตุมฺหา ปรสฺส ตการสฺส สหาทิพฺยญฺชเนน อุตฺถาเทโสโหติ, สรโลปาทิ.
วสฺสํ วุตฺฺโถ, วุตฺฺถา สา, “สรโลโป”ติอาทิสุตฺเต ตุคฺคหณโต ปุพฺพโลปาภาเว “อธิวตฺถา เทวตา, วตฺถพฺพ”นฺติอาทีสุ ปรโลโป.
“วสสฺสา”ติ วิปริณาเมน วตฺตเต.

614. วสฺส วา วุ.
วสอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส วการสฺส ตกาเร ปเร อุกาโร โหติ, ตตฺถ วการาคโม จ วา โหติ.
นิฏฺฐตกาเร เอวายํ. อถ วา “วู”ติ เอตฺถ วกาโร สนฺธิโช, ตนฺตญาเยน ทุติยญฺเจตฺถ วาคฺคหณมิจฺฉิตพฺพํ,
เตน อการสฺสปิ อุกาโร สิทฺธิโธ ภวติ, อุสิโต พฺรหฺมจริยํ, วุสิโต, ตถา วุสิตวา, วุสิตาวี,
อิการาคเมน พฺยวหิตตฺตา อุตฺถาเทโส น ภวติ.
ภุช ปาลนพฺยวหรเณสุ, โอทนํ อภุญฺชีติ อตฺเถ ตตวนฺตุตาวี, “ภุชาทีนมนฺโต โน ทฺวิ จา”ติ ธาตฺวนฺตโลโป,
ตการสฺส ทฺวิตฺตญฺจ, ภุตฺโต, ภุตฺตวา, ภุตฺตาวี.
ตถา รนฺช ราเค, อรญฺชีติ รตฺโต, รตฺตา, รตฺตํ. ยุช โยเค, อยุญฺชีติ ยุตฺโต, ยุตฺตา, ยุตฺตํ.
วิจ วิเวจเน วิปุพฺโพ, วิวิจฺจีติวิวิตฺโต, วิวิตฺตา, วิวิตฺตํ.
มุจ โมจเน, อมุจฺจีติ พนฺธนา มุตฺโต. ตถา ติปฺปจฺจเยปิ อิมินา ธาตฺวนฺตโลปทฺวิตฺตานิ, อาสชฺชนํ อาสตฺติ,
วิมุจฺจนํ, วิมุจฺจติ เอตายาติ วา วิมุตฺติ.
“หจตุตฺถานมนฺตานํ โทเธ”ติ ธการสฺส ทกาโร, กุทฺโธ. ยุธ สมฺปหาเร, อยุชฺฌีติ
กุธ โกเป, อกุชฺฌีติ อตฺเถ ตปฺปจฺจโย, ตสฺส “ธฒภเหหิ ธฒา จา”ติ ธตฺตํ,
“หจตุตฺถานมนฺตานํ โทเธ”ติ ธการสฺส ทกาโร, กุทฺโธ. ยุธ สมฺปหาเร, อยุชฺฌีติ ยุทฺโธ, ยุทฺธํ.
สิธ สํสิทฺธิธิมฺหิ, อสิชฺฌีติ สิทฺธิโธ. อาปุพฺโพ รภ ราภสฺเส, อารภีติ อารทฺโธ คนฺตุํ.
นห พนฺธเน สํปุพฺโพ, สนฺนยฺหีติ สนฺนทฺโธ, “ธฒภเหหิ ธฒา จา”ติ นหาทิโต ตการสฺส ธกาโร.
วฑฺฒ วฑฺฒเน, อวฑฺฒีติ อตฺเถ ตปฺปจฺจโย, ตสฺส ฒตฺตํ, “กฺวจิ ธาตู”ติอาทินา ธาตฺวาการสฺสุตฺตํ, ฑโลโป จ.
“หจตุตฺถานมนฺตาน”นฺติ วตฺตเต.

615. โฑ ฒกาเร.
หจตุตฺถานํ ธาตฺวนฺตานํ ฑการาเทโส โหติ ฒกาเร ปเร. วุฑฺโฒ, วุฑฺฒา, “โพ วสฺสา”ติ พตฺเต พุฑฺโฒ.
ติปฺปจฺจเย— พุชฺฌนํ, พุชฺฌติ วา เอตายาติ พุทฺธิ. เอวํ สิทฺธิธิ, วฑฺฒิ.
ตพฺพปฺปจฺจเย— โพทฺธพฺพมิจฺจาทิ.
“อนฺโต, โน”ติ จ อธิกาโร.

616. ตราทีหิ อิณฺโณ.
ตรอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ปรสฺส ตปฺปจฺจยสฺส อิณฺณาเทโส โหติ,
ธาตฺวนฺโต จ โน โหติ, สรโลปาทิ. ตร ตรเณ, สํสารณฺณวํ อตรีติ ติณฺโณ ตาเรยฺยํ.
เอวํ อุตฺติณฺโณ, ติณฺณํ วา. ปูร ปูรเณ, สํปูรีติ สํปุณฺโณ, “สรโลโป”ติอาทิสุตฺเต ตุคฺคหณโต ปุพฺพโลปาภาเว
อุวณฺณโต ปรสฺส “วา ปโร อสรูปา”ติ โลโป, สํโยเค รสฺสตฺตํ.
ตุร เวเค, อตุรีติ ตุณฺณํ, ตุริตํ วา. ชร วโยหานิมฺหิ, ปริชีรีติ ปริชิณฺโณ. กิร วิกิรเณ, อากิรีติ อากิณฺโณ อิจฺจาทิ.

617. สุส ปจ สกโต กฺขกฺกา จ.
สุส ปจ สกอิจฺเจเตหิ ธาตูหิ ปรสฺส ตปฺปจฺจยสฺส กฺขกฺกาเทสา โหนฺติ,
อนฺโต จ พฺยญฺชโน โน โหติ. จสทฺเทน มุจาทิโต กฺกาเทโส. สุส โสสเน, อสุสฺสีติสุกฺโข รุกฺโข.
อปจฺจีติ ปกฺกํ ผลํ. สก สามตฺเถ, อสกฺขีติ สกฺโก อสฺส, โอมุจฺจีติ โอมุกฺกา อุปาหนา.
“ปจิตุํ, ปจิตพฺพ”นฺติอาทีสุ ปน น ภวติ, อิกาเรน พฺยวหิตตฺตา. เอวํ สพฺพตฺถ พฺยวธาเน น ภวติ.
สีหคติยา ติคฺคหณมนุวตฺตเต.

618. ปกฺกมาทีหิ นฺโต จ.
ปกฺกมอิจฺเจวมาทีหิ มการนฺเตหิ ธาตูหิ ปรสฺส ตปฺปจฺจยสฺส นฺตาเทโส โหติ, ธาตฺวนฺโต จ โน โหติ.
จสทฺเทน ติปฺปจฺจยสฺส นฺติ จ โหติ. กมุ ปทวิกฺเขเป, ปกฺกมีติ ปกฺกนฺโต. เอวํ สงฺกนฺโต, นิกฺขนฺโต,
“โท ธสฺส จา”ติ สุตฺเต จคฺคหเณน กสฺส ขตฺตํ. ภมุ อนวฏฺฐาเน, วิพฺภมีติ วิพฺภนฺโต, ภนฺโต.
ขมุ สหเน, อกฺขมีติ ขนฺโต. สมุ อุปสเม, อสมีติ สนฺโต. ทมุ ทมเน, อทมีติ ทนฺโต.
ติมฺหิ— สงฺกมนํ สงฺกนฺติ. เอวํ โอกฺกนฺติ, วิพฺภนฺติ, ขนฺติ, สนฺติ ทนฺติ อิจฺจาทิ.

619. ชนาทีนมา ติมฺหิ จ.
ชนอิจฺเจวมาทีนํ ธาตูนมนฺตสฺส พฺยญฺชนสฺส อาตฺตํ โหติ ตปฺปจฺจเย, ติมฺหิ จ.
โยควิภาเคน อญฺญตฺถาปิ. ชน ชนเน, อชนีติ ชาโต, วิชายีติ ปุตฺตํ วิชาตา, ชนนํ ชาติ.
ตปฺปจฺจเย สติปิ ตกาเร ปุน ติคฺคหณกรณํ ปจฺจยนฺตรตกาเร อาตฺตนิวตฺตนตฺถํ,
ยถา— ชนฺตุ. “ชนิตฺวา, ชนิตุ”นฺติอาทีสุ ปน อิกาเรน พฺยวหิตตฺตา น ภวติ.
“อา, ติมฺหิ, จา”ติ จ วตฺตเต.

620. ฐาปานมิอี จ.
ฐา ปาอิจฺเจเตสํ ธาตูนํ อนฺตสฺส อาการสฺส ยถากฺกมํ อิการอีการาเทสาโหนฺติ ตปฺปจฺจเย, ติมฺหิ จ.
จสทฺเทน อญฺญตฺราปิ กฺวจิ.
ฐา คตินิวตฺติมฺหิ, อฏฺฐาสีติ ฐิโต, อุปฏฺฐิโต ครุํ, ฐิตวา, อธิฏฺฐิตฺวา, ฐานํ ฐิติ.
ปา ปาเน, อปายีติ ปีตา, ยาคุํ ปีตวา, ปานํ ปีติ, ปีตฺวา.

621. หนฺเตหิ โห หสฺส โล วา อทหนหานํ.
หการนฺเตหิ ธาตูหิ ปรสฺส ตปฺปจฺจยสฺส, ติสฺส จ หการาเทโส โหติ, หสฺส จ ธาตฺวนฺตสฺส ลกาโร โหติ วา
ทหนเห วชฺเชตฺวา, ฒตฺตาปวาโทยํ.
รุห ชนเน, อรุหีติ อารุฬฺโห รุกฺขํ. ลฬานมวิเสโส, อารุลฺโห วา, รุหนํ รุฬฺหี.
คาหุ วิโลฬเน, อคาหีติ คาฬฺโห, อชฺโฌคาฬฺโห มหณฺณวํ.
พห วุทฺธิมฺหิ, อพหีติ พาฬฺโห, “กฺวจิ ธาตู”ติอาทินา ทีโฆ.
มุห เวจิตฺเต, อมุยฺหีติ มูฬฺโห.
คุห สํวรเณ, อคุหีติ คูฬฺหํ.
วห ปาปุณเน, อุปวหีติ อุปวุฬฺโห, “วจ วสวหาทีนมุกาโร วสฺสา”ติ โยควิภาเคน อุตฺตํ.
อทหนหานนฺติ กิมตฺถํ? ทฑฺโฒ, สนฺนทฺโธ. วาติ กึ? ทุทฺโธ, สินิทฺโธ. “คหิตํ,
มหิต”นฺติอาทีสุ ปน อิการาคเมน พฺยวหิตตฺตา น ภวติ.
ธาตุปฺปจฺจยนฺตโตปิ “อตีเต ต ตวนฺตุตาวี”ติ ตปฺปจฺจโย, อพุภุกฺขีติ พุภุกฺขิโต. เอวํ ชิฆจฺฉิโต, ปิปาสิโต อิจฺจาทิ.
เอวํ กตฺตริ นิฏฺฐนโย.
“อตีเต”ติ วตฺตเต.

622. ภาวกมฺเมสุ ต.
อตีเต กาเล คมฺยมาเน สพฺพธาตูหิ ตปฺปจฺจโย โหติ ภาวกมฺมอิจฺเจเตสฺวตฺเถสุ.
ภาเว ตาว— เค สทฺเท, คายนํ, อคายิตฺถาติ วา อตฺเถ ตปฺปจฺจโย.

623. สพฺพตฺถ เค คี.
เคอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส คีอาเทโส โหติ สพฺพตฺถ, ตปฺปจฺจยติปจฺจเยสฺเววายํ.
ตสฺส คีตํ, คายนํ, คายิตพฺพาติ วา คีติ.
ภาเว— ตปฺปจฺจยนฺตา นปุํสกา. กมฺมนิ— ติลิงฺคา.
นต คตฺตวินาเม, นจฺจนํ, อนจฺจิตฺถาติ วา อตฺเถ ตปฺปจฺจโย.

624. ปจฺจยา ทนิฏฺฐา นิปาตนา สิชฺฌนฺติ.
เย อิธ สปฺปจฺจยา สทฺทา ปจฺจเยหิ น นิฏฺฐํ คตา,
เต นิปาตนโต สิชฺฌนฺตีติ ธาตฺวนฺเตน สห ตปฺปจฺจยสฺส จฺจ ฏฺฏาเทสา.
นจฺจํ, นฏฺฏํ. หส หสเน, หสนํ หสิตํ, อิการาคโม. คมนํ คตํ. เอวํ ฐิตํ, สยิตํ,
วาธิการสฺส ววตฺถิตวิภาสตฺตาวุทฺธิ. รุท อสฺสุวิโมจเน, อรุชฺฌิตฺถาติ โรทิตํ, รุณฺณํ วา อิจฺจาทิ.
กมฺมนิ—
อภิภูยิตฺถาติ อภิภูโต โกโธ ภวตา, อภิภูตา, อภิภูตํ.
ภาส พฺยตฺติยํ วาจายํ, อภาสิตฺถ เตนาติ ภาสิโต ธมฺโม, ภาสิตา คาถา, ภาสิตํ สุตฺตํ.
ทิสี อุจฺจารเณ, จุราทิตฺตา เณ. อเทสียิตฺถาติ เทสิโต ธมฺโม ภควตา, อิการาคเมการิตสรโลโป.
ชิ ชเย, อชียิตฺถาติ ชิโต มาโร. นี ปาปุณเน, อนียึสูติ นีตาคามมชา, สุโต ตยา ธมฺโม, ญาโต.
สาส อนุสิฏฺฐิมฺหิ, อนุสาสียิตฺถาติ อตฺเถ ตปฺปจฺจโย.

625. สาสทิสโต ตสฺส ริฏฺโฐ จ.
สาสทิสอิจฺเจเตหิ ธาตูหิ ปรสฺส ตปฺปจฺจยสฺส ริฏฺฐาเทโส โหติ, จสทฺเทน ติสฺส ริฏฺฐิ จ,
ทิสโต กิจฺจตการตุํตฺวาทีนญฺจ รฏฺฐ รฏฺฐุํ รฏฺฐาเทสา จ โหนฺติ, ราทิโลโป, อนุสิฏฺโฐ โส มยา,
อนุสิฏฺฐา สา, อนุสิฏฺฐํ. ทิสเปกฺขเณ, อทิสฺสิตฺถาติ ทิฏฺฐํ เม รูปํ. ติมฺหิ— อนุสาสนํ อนุสิฏฺฐิ, ทสฺสนํ ทิฏฺฐิ.
กิจฺจาทีสุ — ทสฺสนียํ ทฏฺฐพฺพํ, ทฏฺเฐยฺยํ, ปสฺสิตุนฺติ ทฏฺฐุํ คจฺฉติ, ปสฺสิตฺวาติ เนกฺขมํ ทฏฺฐุํ,
ทฏฺฐา, อิการาคเมน อนฺตริกสฺส น ภวติ, ยถา— อนุสาสิตํ, อนุสาสิตพฺพํ, อนุสาสิตุํ, อนุสาสิตฺวา, ทสฺสิตํ อิจฺจาทิ.
ตุส ปีติมฺหิ, อตุสฺสีติ อตฺเถ กตฺตริ ตปฺปจฺจโย.
“ตสฺสา”ติ อธิกาโร.

626. สาทิ, สนฺตปุจฺฉภนฺชหนฺสาทีหิ ฏฺโฐ.
อาทินา สห วตฺตตีติ สาทิ. สการนฺเตหิ, ปุจฺฉ ภนฺชหนฺสอิจฺเจวมาทีหิ จ
ธาตูหิ ปรสฺส อนนฺตริกสฺส ตการสฺส สหาทิพฺยญฺชเนน ธาตฺวนฺเตนฏฺฐาเทโส โหติ.
หนฺสสฺส สติปิ สนฺตตฺเต ปุนคฺคภณํ กฺวจิ ฏฺฐาเทสสฺส อนิจฺจตาทีปนตฺถํ,
เตน “วิทฺธสฺโต อุตฺรสฺโต”ติอาทีสุ น โหติ. ตุฏฺโฐ, สนฺตุสิโต.
ภส ภสฺสเน, อภสฺสีติ ภฏฺโฐ, ภสฺสิโต. นส อทสฺสเน, นสฺสีติ นฏฺโฐ.
ทํส ทํสเน, อทํสียิตฺถาติ ทฏฺโฐ สปฺเปน, ฑํสิโต วา, “กฺวจิ ธาตู”ติอาทินา ทสฺส ฑตฺตํ.
ผุส ผสฺสเน, อผุสียิตฺถาติ ผุฏฺโฐ โรเคน, ผุสฺสิโต วา.
อิสุ อิจฺฉายํ, เอสียิตฺถาติ อิฏฺโฐ, อิจฺฉิโต, เอสิโต. มส อามสเน, อามสียิตฺถาติ อามโฐ.
วส เสจเน, อวสฺสีติ วุฏฺโฐ เทโว, ปวิสียิตฺถาติ ปวิฏฺโฐ, อุทฺทิสียิตฺถาติ อุทฺทิฏฺโฐ.
ปุจฺฉ ปุจฺฉเน, อปุจฺฉียิตฺถาติ ปุฏฺโฐ ปญฺหํ, ปุจฺฉิโต. ภนฺช อวมทฺทเน, อภญฺชียิตฺถาติ ภฏฺฐํ ธญฺญํ.
หํส ปีติมฺหิ, อหํสีติ หฏฺโฐ, ปหฏฺโฐ, ปหํสิโต.
อาทิสทฺเทน ยช เทวปูชาสงฺคติกรณทาเนสุ, อิชฺชิตฺถาติ อตฺเถ ตปฺปจฺจโย, ตสฺส ฏฺฐาเทโส.

627. ยชสฺส สรสฺสิ ฏฺเฐ.
ยชอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส สรสฺส อิการาเทโส โหติ ฏฺเฐ ปเร. ยิฏฺโฐ มยา ชิโน.
สช วิสฺสคฺเค สํปุพฺโพ, สํสชฺชิตฺถาติ สํสฏฺโฐ เตน, วิสฺสฏฺโฐ. มช สุทฺธิมฺหิ, อมชฺชีติ มฏฺโฐ อิจฺจาทิ.
กิจฺจตการาทีสุ ตุสฺสิตพฺพํ โตฏฺฐพฺพํ, ผุสิตพฺพํ โผฏฺฐพฺพํ, ปุจฺฉิตุํ ปุฏฺฐุํ, ยชิตุํ ยิฏฺฐุํ, อภิหริตุํ อภิหฏฺฐุํ,
โตสนํ ตุฏฺฐิ, เอสนํ เอฏฺฐิ, วสฺสนํ วุฏฺฐิ, วิสฺสชฺชนํ วิสฺสฏฺฐิ อิจฺจาทิ.
“ตสฺส, สาที”ติ จ วตฺตเต.

628. ภนฺชโต คฺโค จ.
ภนฺชโต ธาตุมฺหา ตปฺปจฺจยสฺส สหาทิพฺยญฺชเนน คฺโค อาเทโส โหติ. ภคฺโค
ราโค อเนน. วสนิวาเส, ปริวสียิตฺถาติ ปริวุฏฺโฐ ปริวาโส, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, อุฏฺฐ อุอาเทสา.
วส อจฺฉาทเน, นิวสียิตฺถาติ นิวตฺถํวตฺถํ, “กฺวจิ ธาตู”ติอาทินา สฺตการสํโยคสฺส ตฺถตฺตํ, เอวํ นิวตฺถพฺพํ.
สํส ปสํสเน, ปสํสียิตฺถาติ ปสตฺโถ ปสํสิโต, ปสํสนํ ปสตฺถิ.
พธ พนฺธเน, อพชฺฌิตฺถาติ พทฺโธ รญฺญา, อลภียิตฺถาติ ลทฺธํ เม ธนํ, ธตฺตทตฺตานิ.
รภ ราภสฺเส, อารภียิตฺถาติ อารทฺธํ วีริยํ. ทห ภสฺมีกรเณ, อทยฺหิตฺตาติ ทฑฺฒํ วนํ,
อภุชฺชิตฺถาติ ภุตฺโต โอทโน, ภุชาทิตฺตา ธาตฺวนฺตโลโป, ทฺวิตฺตญฺจ.
จช หานิมฺหิ, ปริจฺจชียิตฺถาติ ปริจฺจตฺตํ ธนํ, อมุจฺจิตฺถาติ มุตฺโต สโร.
วจ วิยตฺติยํ วาจายํ, อวจียิตฺถาติ อตฺเถ ตปฺปจฺจโย.
“อนฺโต, โน, ทฺวิ, จา”ติ จ อธิกาโร.

629. วจ วา วุ.
จตุปฺปทมิทํ. วจอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส วการสฺส อุการาเทโส โหติ วา,
ธาตฺวนฺโต จ จกาโร โน โหติ, ตปฺปจฺจยสฺส จ ทฺวิภาโว โหติ. วาคฺคหณมวธารณตฺถํ,
ธาตฺวาทิมฺหิ วการาคโม. วุตฺฺตมิทํ ภควตา, อุตฺตํ วา.

630. คุปาทีนฺจ.
คุปอิจฺเจวมาทีนํ ธาตูนมนฺโต จ พฺยญฺชโน โน โหติ, ปรสฺส ตการสฺส จ ทฺวิภาโว โหติ.
คุป โคปเน, สุโคปียิตฺถาติ สุคุตฺโต, สุโคปิโต, อิกาเรน พฺยวหิตตฺตา น ธาตฺวนฺตโลโป,
“อญฺเญสุ จา”ติ สุตฺเต วาธิการสฺส ววตฺถิตวิภาสตฺตา นิฏฺฐตกาเรปิ กฺวจิ วุทฺธิ. โคปนํ คุตฺติ.
ลิป ลิมฺปเน, อลิมฺปียิตฺถาติ ลิตฺโต สุคนฺเธน. ตป สนฺตาเป, สนฺตปียิตฺถาติ สนฺตตฺโต เตเชน.
ทีป ทิตฺติมฺหิ, อาทีปียิตฺถาติอาทิตฺโต อคฺคินา, รสฺสตฺตํ, ทีปนํ ทิตฺติ.
อป ปาปุณเน, ปาปียิตฺถาติ ปตฺโต คาโม, ปาปุณีติ ปตฺโต สุขํ, ปาปุณนํ ปตฺติ, ปตฺตพฺพํ.
มท อุมฺมาเท, ปมชฺชีติ ปมตฺโต. สุป สยเน, อสุปีติ สุตฺโต อิจฺจาทิ.
จร จรเณ, อจรียิตฺถาติ จิณฺโณ ธมฺโม, อิณฺณาเทโส, จริโต วา. เอวํ ปุณฺโณ, ปูริโต.
นุท เขเป, ปนุชฺชิตฺถาติ ปณุนฺโน, นสฺส ณตฺตํ, ปนุทิโต.
ทา ทาเน, อาทียิตฺถาติ อาทินฺโน, อตฺโต วา, “กฺวจิ ธาตู”ติอาทินา ทาสทฺทสฺส ตกาโร, รสฺสตฺตํ.

631. ภิทาทิโต อินฺนอนฺนอีณา วา.
ภิทอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ปรสฺส ตปฺปจฺจยสฺส อินฺน อนฺนอีณอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ วา,
อนฺโต จ โน โหติ. ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท, สรโลปาทิ.
ภิทิ วิทารเณ, อภิชฺชิตฺถาติ ภินฺโน ฆโฏ ภวตา, ภิชฺชีติ วา ภินฺโน เทวทตฺโต.
ฉิทิ ทฺวิธากรเณ, อฉิชฺชิตฺถาติ ฉินฺโน รุกฺโข, อจฺฉินฺนํ จีวรํ, อุจฺฉิชฺชีติ อุจฺฉินฺโน.
อทียิตฺถาภิ ทินฺโน สุงฺโก. สท วิสรณคตฺยาวสาเนสุ, นิสีทีติ นิสินฺโน. ขิท อุตฺตาสเน,
ขิท ทีนภาเว วา, อขิชฺชีติ ขินฺโน.
อนฺนาเทเส ฉท อปวารเณ, อจฺฉาทียิตฺถาติ ฉนฺโน, ปฏิจฺฉนฺนํ เคหํ, ปสีทีติ ปสนฺโน.
ปท คติมฺหิ, อุปฺปชฺชีติ อุปฺปนฺโน, ฌานํ สมาปนฺโน. รุทิ อสฺสุวิโมจเน, รุณฺโณ, ปรโลโป.
ขี ขเย อีณาเทโส, อขียีติ ขีโณ โทโส, ขีณา ชาติ, ขีณํ ธนํ. หา จาเค,
“กฺวจิ ธาตู”ติอาทินา หาทิโต อีณาเทเส ณการสฺส นตฺตํ, ปหียิตฺถาติ ปหีโน กิเลโส, ปริหายีติ ปริหีโน.
อาส อุปเวสเน, อจฺฉีติ อาสีโน. ลี สิเลสเน, ลียีติ ลีโน, นิลีโน.
ชิ ชเย, ชิยีติ ชีโน วิตฺตมนุโสจติ, ชิโต วา. ที ขเย, ทีโน.
ปี ตปฺปเน, ปีโน. ลู เฉทเน, ลูยิตฺถาติ ลูโน อิจฺจาทิ.
วมุ อุคฺคิรเณ, วมียิตฺถาติ วนฺตํ, วมิตํ, “ปกฺกมาทีหิ นฺโต”ติ นฺตาเทโส.
อคจฺฉียิตฺถาติ คโต คาโม ตยา, คามํ คโต วา, “คมขนหนรมาทีนมนฺโต”ติ ธาตฺวนฺตโลโป.
อขญฺญิตฺถาติ ขโต กูโป, อุปหญฺญิตฺถาติ อุปหตํ จิตฺตํ, อรมีติ รโต, อภิรโต.
มน ญาเณ, อมญฺญิตฺถาติ มโต, สมฺมโต. ตนุ วิตฺถาเร, อตนิตฺถาติ ตตํ, วิตตํ.
ยมุ อุปรเม, นิยจฺฉีติ นิยโต.
“โน, ตมฺหิ, ติมฺหี”ติ จ วตฺตเต.

632. รกาโร จ.
รกาโร จ ธาตูนมนฺตภูโต โน โหติ ตปฺปจฺจเย, ติปฺปจฺจเย จ ปเร.
ปกรียิตฺถาติ ปกโต กโฏ ภวตา, กตา เม รกฺขา, กตํ เม ปุญฺญํ.
“โท ธสฺส จา”ติ เอตฺต จสทฺเทน โฏ ตสฺส, ยถา— สุกฏํ, ทุกฺกฏํ, ปุเร อกรียิตฺถาติ ปุรกฺขโต,
“ปุรสมุปปรีหิ กโรติสฺส ขขรา วา ตปฺปจฺจเยสุ จา”ติ ขกาโร, ปจฺจเยหิ สงฺคมฺมกรียิตฺถาติ สงฺขโต,
อภิสงฺขโต, อุปกรียิตฺถาติ อุปกฺขโต, อุปกฺขโฏ, ปริกรียิตฺถาติ ปริกฺขโต.
ติปฺปจฺจเย ปกรณ ปกติ. สร คติจินฺตายํ, อสรีติ สโต, วิสรีติ วิสโฏ, สรณํ,
สรติ เอตายาติ วา สติ, นีหรียิตฺถาติ นีหโฏ. ธร ธารเณ, อุทฺธรียิตฺถาติ อุทฺธโฏ,
อภรียิตฺถาติ ภโต, ภรณํ, ภรติ เอตายาติ วา ภติ.
อิการาคมยุตฺเตสุ “คมิโต”ติอาทีสุ ธาตฺวนฺตโลเป สมฺปตฺเต—
“โลโป”ติ วตฺตเต.

633. นมกรานมนฺตานํ นิยุตฺตตมฺหิ.
นการ มการ กการ รการานํ ธาตฺวนฺตานํ โลโป น โหติ อิการาคมยุตฺเต ตกาเร ปเรติ โลปาภาโว.
อคจฺฉี, คมียิตฺถาติ วา คมิโต, รมิตฺถาติ รมิโต. เอวํ วมิโต, นมิโต. สกิ สงฺกายํ, สงฺกิโต, สริโต, ภริโต.
ตถา ขนิตพฺพํ, หนิตพฺพํ, คมิตพฺพํ, รมิตพฺพํ อิจฺจาทิ.
นิธียิตฺถาติ นิหิโต, “กฺวจิ ธาตู”ติอาทินา ธิสฺส หิ ตปฺปจฺจเย. เอวํวิหิโต.
การิเต อภาวียิตฺถาติ อตฺเถ “ภาวกมฺเมสุ ต”อิติ ตปฺปจฺจโย, “ยถาคมมิกาโร”ติ อิการาคโม, สรโลปาทิ,
ภาวิโต มคฺโค เตน, ภาวยิโต, อปาจียิตฺถาติ ปาจิโต โอทนํ ยญฺญทตฺโต เทวทตฺเตน, ปาจยิโต,
ปาจาปิโต, ปาจาปยิโต, กมฺมํ การียิตฺถาติ การิโต, การยิโต, การาปิโต, การาปยิโต อิจฺจาทิ.
“ภาวกมฺเมสุ ต”อิติ เอตฺถ “ต”อิติ โยควิภาเคน อจลน คติ โภชนตฺถาทีหิ อธิกรเณปิ ตปฺปจฺจโย,
ยถา— อาส อุปเวสเน, อธิกรเณ อจฺฉึสุ เอตฺถ เตติ อิทํ เตสํ อาสิตํ ฐานํ.
ภาเว อิธ เตหิ อาสิตํ. กมฺมนิ อยํ เตหิ อชฺฌาสิโต คาโม.
กตฺตริ อิธ เต อาสิตา. ตถา อฏฺฐํสุ เอตฺถาติ อิทํ เตสํ ฐิตํ ฐานํ, อิธ เตหิ ฐิตํ, อยํ เตหิ อธิฏฺฐิโต โอกาโส,
อิธ เต ฐิตา.
นิสีทึสุ เอตฺถาติ อิทํ เตสํ นิสินฺนํ ฐานํ, อยํ เตสํ นิสินฺนกาโล, เต อิธ นิสินฺนา.
นิปชฺชึสุ เอตฺถาติ อิทํ เตสํ นิปนฺนํ ฐานํ, อิธ เต นิปนฺนา.
ยา คติปาปุณเน. อยาสุํ เต เอตฺถาติ อยํ เตสํ ยาโต มคฺโค, อิธ เตหิ ยาตํ, อยํ เตหิ ยาโต, มคฺโค, อิธ เต ยาตา.
ตถา อิทํ เตสํ คตฏฺฐานํ, อยํ เตสํ คตกาโล, อิธ เตหิคตํ, อยํ เตหิ คโต คาโม, อิธ เต คตา.
ภุญฺชึสุ เอตสฺมินฺติ อิทํ เตสํ ภุตฺตฏฺฐานํ, อยํ เตสํ ภุตฺตกาโล, อิธ เตหิภุตฺโต โอทโน, อิธ เต ภุตฺตา.
ปิวึสุ เต เอตฺถาติ อิทํ เตสํ ปีตํ ฐานํ, อิธ เตหิ ปีตา ยาคุ, อิธ เต ปีตา.
ทิสฺสนฺติ เอตฺถาติ อิทํ เตสํ ทิฏฺฐฏฺฐานํ อิจฺจาทิ.
“กตฺตริ กิติ”ติ อิโต มณฺฑูกคติยา “กตฺตรี”ติ วตฺตเต.

634. กมฺมนิ ทุติยายํ กฺโต.
กมฺมตฺเถ ทุติยายํ วิภตฺติยํ วิชฺชมานายํ ธาตูหิ กตฺตริ กฺตปฺปจฺจโยโหติ.
อิทเมว วจนํ ญาปกํ อภิหิเต กมฺมาทิมฺหิ ทุติยาทีนมภาวสฺส. ทานํ อทาสีติ อตฺเถ กฺตปฺปจฺจโย,
“กฺวจิ ธาตู”ติอาทินา ปจฺจยกการสฺส โลโป, ตสฺส อินฺนาเทโส, ทานํ ทินฺโน เทวทตฺโต.
รกฺข ปาลเน, สีลํ อรกฺขีติ สีลํ รกฺขิโต, ภตฺตํ อภุญฺชีติ ภตฺตํ ภุตฺโต, ครุํ อุปาสีติ ครุมุปาสิโต อิจฺจาทิ.

635. ภฺยาทีหิ มติพุธิปูชาทีหิ จ กฺโต.
ภีอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ, มติ พุธิ ปูชาทีหิ จ กฺตปฺปจฺจโย โหติ.
โส จ “ภาวกมฺเมสุ กิจฺจตฺตกฺขตฺถา”ติ วุตฺฺตตฺตา ภาวกมฺเมสฺเวว ภวติ.ภี ภเย, อภายิตฺถาติ ภีตํ ภวตา.
สุป สเย, อสุปียิตฺถาติ สุตฺตํ ภวตา. เอวํ สยิตํ ภวตา. อส โภชเน, อสิตํ ภวตา, ปจิโต โอทโน ภวตา.
อิธ มตฺยาทโย อิจฺฉตฺถา, พุธิอาทโย ญาณตฺถา.
มน ญาเณ สํปุพฺโพ, “พุธคมาทิตฺเถ กตฺตรี”ติ ตปฺปจฺจเย สมฺปตฺเต อิมินา กมฺมนิ กฺตปฺปจฺจโย,
“คม ขนา”ติอาทินา ธาตฺวนฺตโลโป, รญฺญา สมฺมโต. กปฺปตกฺกเน, สงฺกปฺปิโต. ธร ธารเณ,
จุราทิตฺตา เณ, วุทฺธิ, อิการาคโม, สรโลปาทิ, อวธาริโต.
พุธ อวคมเน, อวพุชฺฌิตฺถาติ พุทฺโธ ภควา มเหสกฺเขหิ เทวมนุสฺเสหิ. อิ อชฺฌยเน, อธียิตฺถาติ อธีโต.
อิ คติมฺหิ, อภิสมิโต. วิท ญาเณ, อเวทียิตฺถาติ วิทิโต. ญา อวโพธเน, อญฺญายิตฺถาติ ญาโต.
วิธ เวธเน, ปฏิวิชฺฌิตฺถาติ ปฏิวิทฺโธ ธมฺโม. ตกฺก วิตกฺเก, ตกฺกิโต.
ปูชนตฺเถสุ— ปูช ปูชายํ, อปูชียิตฺถาติ ปูชิโต ภควา. จาย สนฺตานปูชเนสุ อปปุพฺโพ, อปจายิโต.
มาน ปูชายํ, มานิโต. จิ จเย, อปจิโต. วนฺท อภิวนฺทเน, วนฺทิโต. กรกรเณ, สกฺกโต.
สกฺการ ปูชายํ, สกฺการิโต อิจฺจาทิ.

หุโต หุตาวี หุตวา, วุฏฺโฐ วุสิตชิณฺณโก;
ปกฺกํ ปกฺกนฺตโก ชาโต, ฐิโต รุฬฺโห พุภุกฺขิโต.
คีตํ นจฺจํ ชิโต ทิฏฺโฐ, ตุฏฺโฐ ยิฏฺโฐ จ ภคฺควา;
วุตฺฺตญฺจ คุตฺโต อจฺฉินฺโน, ปหีโน คมิโต คโต.
กโตภิสงฺขโต ภุตฺตํ, ฐานํ ครุมุปาสิโต;
ภีตญฺจ สมฺมโต พุทฺโธ, ปูชิโตตีตกาลิกา.

อตีตปฺปจฺจยนฺตนโย.


ตเวตุนาทิปฺปจฺจยนฺตนย

“ปุญฺญานิ กาตุมิจฺฉิ, อิจฺฉติ, อิจฺฉิสฺสติ วา”ติ วิคฺคเห —

636. อิจฺฉตฺเถสุ สมาน กตฺตุ เกสุ ต เว ตุํ วา.
อิจฺฉา อตฺโถ เยสํ เต อิจฺฉตฺถา, เตสุ อิจฺฉตฺเถสุ ธาตูสุ สมานกตฺตุเกสุ สนฺเตสุ สพฺพธาตูหิ ตเวตุํอิจฺเจเต
ปจฺจยา โหนฺติ วา, “ตเวตุํ วา”ติโยควิภาเคน ตทตฺถกฺริยายญฺจ, เต จ กิตกตฺตา กตฺตริ โหนฺติ.
“กโรติสฺส, วา”ติ จ วตฺตเต.

637. ตเวตุนาทีสุ กา.
ตเวตุนอิจฺเจวมาทีสุ ปจฺจเยสุ ปเรสุ กโรติสฺส ธาตุสฺส กาเทโส โหติ วา, อาทิสทฺเทน ตุํตฺวาน ตฺวา ตพฺเพสุ จ.
“ตทฺธิตสมาสกิตกา นามํวาตเวตุนาทีสุ จา”ติ เอตฺถ “อตเว ตุนาทีสู”ติ นามพฺยปเทสสฺส นิเสธนโต ตทนฺตานํ
นิปาตตฺตํ
สิทฺธํ ภวติ, ตโต นิปาตตฺตา ตเวตุนมนฺตโต “สพฺพาสมาวุโส”ติอาทินา วิภตฺติโลโป.
โส ปุญฺญานิ กาตเวอิจฺฉติ, กาตุมิจฺฉติ.
กาเทสาภาเว “ตุํตุนตพฺเพสุ วา”ติ รการสฺส ตตฺตํ. กตฺตุํ กาเมตีติ กตฺตุกาโม, อภิสงฺขริตุมากงฺขติ.
ตถา สทฺธมฺมํ โสตเว, โสตุํ, สุณิตุํ วา ปตฺเถติ. เอวํ อนุภวิตุํ, ปจิตุํ, คนฺตุํ, คมิตุํ, ขนฺตุํ, ขนิตุํ, หนฺตุํ, หนิตุํ,
มนฺตุํ, มนิตุํ, หริตุํ, อนุสฺสริตุมิจฺฉติ, เอตฺถ อิการยุตฺตตมฺหิ “นมกราน”มิจฺจาทินา ปฏิสิทฺธิธตฺตา น ธาตฺวนฺตโลโป.
ตถา ตุทพฺยถเน, ตุทิตุํ, ปวิสิตุํ, อุทฺทิสิภุํ, โหตุํ, สยิภุํ, เนตุํ, ชุโหตุํ, ปชหิตุํ, ปหาตุํ, ทาตุํ. โรทฺธุํ, รุนฺธิตุํ,
ตุํตุนาทีสุปิ โยควิภาเคน กตฺตริ วิกรณปฺปจฺจยา, สรโลปาทิ จ. โภตฺตุํ, ภุญฺชิตุํ, เฉตฺตุํ, ฉินฺทิตุํ. สิพฺพิตุํ, โพทฺธุํ,
พุชฺฌิตุํ. ชายิตุํ, ชนิตุํ. ปตฺตุํ, ปาปุณิตุํ. เชตุํ, ชินิตุํ, เกตุํ, กิณิตุํ, วินิจฺเฉตุํ, วินิจฺฉินิตุํ, ญาตุํ,
ชานิตุํ, คเหตุํ, คณฺหิตุํ. โจเรตุํ, โจรยิตุํ, ปาเลตุํ, ปาลยิตุํ.
การิเต ภาเวตุํ, ภาวยิตุํ, กาเรตุํ, การยิตุํ, การาเปตุํ, การาปยิตุมิจฺฉติ อิจฺจาทิ.
“ตเวตุํ วา”ติ โยควิภาเคน กฺริยตฺถกฺริยายญฺจ คมฺมมานายํ ตุํปจฺจโย.
ยถา— สุพุทฺธุํ วกฺขามิ, โภตฺตุํ วชติ, โภชนาย วชตีติ อตฺโถ. เอวํ ทฏฺฐุํ
คจฺฉติ, คนฺตุมารภติ, คนฺตุํ ปโยชยติ, ทสฺเสตุมาห อิจฺจาทิ.
“ตุ”มิติ วตฺตเต.

638. อรหสกฺกาทีสุ จ.
อรหสกฺกภพฺพานุจฺฉวิกานุรูปอิจฺเจวมาทีสฺวตฺเถสุ ปยุชฺชมาเนสุ สพฺพธาตูหิ ตุํปจฺจโย โหติ,
จสทฺเทน กาลสมยเวลาทีสุปิ. นินฺท ครหายํ, โก ตํ นินฺทิตุมรหติ, ราชา อรหสิ ภวิตุํ, อรโห ภวํ วตฺตุํ.
สกฺกา เชตุํ ธเนน วา, สกฺกา ลทฺธุํ, กาตุํ สกฺขิสฺสติ.
ภพฺโพ นิยามํ โอกฺกมิตุํ, อภพฺโพ กาตุํ. อนุจฺฉวิโก ภวํ ทานํ ปฏิคฺคเหตุํ. อิทํ กาตุํ อนุรูปํ.
ทานํ ทาตุํ ยุตฺตํ, ทาตุํ วตฺตุญฺจ ลภติ, เอวํ วฏฺฏติ ภาสิตุํ, ฉินฺทิตุํ น จ กปฺปติ อิจฺจาทิ.
ตถา กาโล ภุญฺชิตุํ, สมโย ภุญฺชิตุํ, เวลา ภุญฺชิตุํ.
“ตุ”มิติ วตฺตเต.

639. ปตฺตวจเน อลมตฺเถสุ จ.
อลมตฺเถสุ ปตฺตวจเน สติ สพฺพธาตูหิ ตุํปจฺจโย โหติ, อลํสทฺทสฺส อตฺถา อลมตฺถา ภูสนปริยตฺตินิวารณา,
เตสุ อลมตฺเถสุ. ปตฺตสฺส วจนํ ปตฺตวจนํ, อลเมว ทานานิ ทาตุํ, อลเมว ปุญฺญานิ กาตุํ,
สมฺปตฺตเมว ปริยตฺตเมวาติ อตฺโถ.
กตฺวา กมฺมํ อคจฺฉิ, คจฺฉติ, คจฺฉิสฺสตีติ วา อตฺเถ—

640. ปุพฺพกาเลกกตฺตุกานํ ตุน ตฺวาน ตฺวา วา.
ปุพฺพกาโลติ ปุพฺพกฺริยา, เอโก กตฺตา เยสํ เต เอกกตฺตุกา, เตสํ เอกกตฺตุกานํ
สมานกตฺตุกานํ ธาตูนมนฺตเร ปุพฺพกาเล วตฺตมานธาตุมฺหา ตุน ตฺวานตฺวาอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ วา.
วาสทฺทสฺส ววตฺถิตวิภาสตฺตา ตุนปฺปจฺจโย กตฺถจิเยว ภวติ.
เต จ กิตสญฺญตฺตา, “เอกกตฺตุกาน”นฺติ วุตฺฺตตฺตา จ กตฺตริเยว ภวนฺติ.
ตุเน “ตเวตุนาทีสุกา”ติ กาเทโส, นิปาตตฺตา สิโลโป. โส กาตุน กมฺมํ คจฺฉติ, อกาตุน ปุญฺญํ กิลมิสฺสนฺติ สตฺตา.
ตฺวานตฺวาสุ “รกาโร จา”ติ ธาตฺวนฺตโลโป, กมฺมํ กตฺวาน ภทฺรกํ, ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา สคฺคํ คจฺฉติ,
อภิสงฺขริตฺวา, กริตฺวา.
ตถา สิพฺพิตฺวา, ชายิตฺวา, ชนิตฺวา, ธมฺมํ สุตฺวา, สุตฺวาน ธมฺมํ โมทติ, สุณิตฺวา, ปตฺวา, ปาปุณิตฺวา. กิณิตฺวา,
เชตฺวา, ชินิตฺวา, ชิตฺวา.โจเรตฺวา, โจรยิตฺวา, ปูเชตฺวา, ปูชยิตฺวา.
ตถา เมตฺตํ ภาเวตฺวา, ภาวยิตฺวา, วิหารํ กาเรตฺวา, การยิตฺวา, การาเปตฺวา, การาปยิตฺวาสคฺคํ คมิสฺสนฺติ อิจฺจาทิ.
ปุพฺพกาเลติ กิมตฺถํ? ปฐติ, ปจติ. เอกกตฺตุกานนฺติ กึ? ภุตฺเต เทวทตฺเต
ยญฺญทตฺโต วชติ.“อปตฺวาน นทึ ปพฺพโต, อติกฺกมฺม ปพฺพตํ นที”ติอาทีสุ ปน สพฺพตฺถ
“ภวตี”ติ สมฺพนฺธโต เอกกตฺตุกตา, ปุพฺพกาลตา จ คมฺยเต.“วา”ติ วตฺตเต.

641. สพฺเพหิ ตุนาทีนํ โย.
สพฺเพหิ โสปสคฺคานุปสคฺเคหิ ธาตูหิ ปเรสํ ตุนาทีนํ ปจฺจยานํ ยสทฺทาเทโส โหติ วา.
วนฺท อภิวนฺทเน อภิปุพฺโพ, ตฺวาปจฺจยสฺส โย, อิการาคโม จ, อภิวนฺทิย ภาสิสฺสํ,
อภิวนฺทิตฺวา, วนฺทิย, วนฺทิตฺวา. ตถา อภิภุยฺย, ทฺวิตฺตรสฺสตฺตานิ, อภิภวิตฺวา, อภิโภตฺวา.
สิ เสวายํ, “กฺวจิ ธาตู”ติอาทินา อิการสฺส อาตฺตํ, นิสฺสาย, นิสฺสิตฺวา.ภช เสวายํ, “ตถา กตฺตริ จา”ติ
ปุพฺพรูปตฺตํ, วิภชฺช, วิภชิย, วิภชิตฺวา.
ทิส อติสชฺชเน, อุทฺทิสฺส, อุทฺทิสิย, อุทฺทิสิตฺวา. ปวิสฺส, ปวิสิย, ปวิสิตฺวา.
นี ปาปุณเน, อุปนีย, อุปเนตฺวา. อติเสยฺย, อติสยิตฺวา. โอหาย, โอหิตฺวา,
ชหิตฺวา, หิตฺวา. อาทาย, อาทิยิตฺวา, “ทิวาทิโต โย”ติ ยปฺปจฺจโย, “กฺวจิ ธาตู”ติอาทินา ธาตฺวนฺตสฺสิกาโร จ,
ทตฺวา, ทตฺวาน. ปิธาย, ปิทหิตฺวา.ภุญฺชิย, ภุญฺชิตฺวา, โภตฺวา. วิเจยฺย, วิจินิตฺวา.
วิญฺญาย, วิชานิตฺวา, ญตฺวา.
“ยถาคมํ, ตุนาทีสู”ติ จ วตฺตเต.

642. ทธนฺตโต โย กฺวจิ.
ทการธการนฺเตหิ ธาตูหิ ยถาคมํ ยการาคโม โหติ กฺวจิ ตุนาทีสุ ปจฺจเยสุ.
ยวโต ทการสฺส ชกาโร, สมาปชฺชิตฺวา, อุปฺปชฺชิตฺวา, ภิชฺชิตฺวา, ฉิชฺชิตฺวา คโต.
พุธ อวคมเน, “ตถา กตฺตริ จา”ติ สขาตฺวนฺตสฺส ยการสฺส จวคฺโค, พุชฺฌิย, พุชฺฌิตฺวา.
วิรชฺฌิย, วิรชฺฌิตฺวา. รุนฺธิย, รุนฺธิตฺวา.
“ตุนาทีน”นฺติ อธิกาโร, “วา”ติ จ.

643. จนนฺเตหิ รจฺจํ.
จการนการนฺเตหิ ธาตูหิ ปเรสํ ตุนาทีนํ ปจฺจยานํ รจฺจาเทโส โหติ วา,
“รจฺจ”นฺติ โยควิภาเคน อญฺญสฺมาปิ, ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท, ราทิโลโป.
วิจ วิเวจเน วิปุพฺโพ, วิวิจฺจ, วิวิจฺจิตฺวา, “โย กฺวจี”ติ โยควิภาเคน ยการาคโม.
ปว ปาเก, ปจฺจ, ปจฺจิย, ปจฺจิตฺวา. วิมุจฺจ, วิมุจฺจิตฺวา.
หน หึสาคตีสุ, อาหจฺจ, อุปหจฺจ, อาหนฺตฺวา, อุปหนฺตฺวา.
วาติ กึ? อวมญฺญ, อวมญฺญิตฺวา, มนฺตฺวา, นฺยสฺสญกาโร.
อิ คติมฺหิ, โยควิภาเคน รจฺจาเทโส, ปฏิจฺจ, อเวจฺจ, อุเปจฺจ อุเปตฺวา.
กร กรเณ, สกฺกจฺจ, อธิกิจฺจ, อิการาคโม, กริย.
ทิส เปกฺขเณ—

644. ทิสา สฺวานสฺวานฺตโลโป จ.
ทิสอิจฺเจตาย ธาตุยา ปเรสํ ตุนาทีนํ ปจฺจยานํ สฺวาน สฺวาอิจฺจาเทสาโหนฺติ วา, ธาตฺวนฺตสฺส โลโป จ.
ทิสฺวานสฺส เอตทโหสิ, จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา.
วาติ กึ? เนกฺขมฺมํ ทฏฺฐุํ, ทฏฺฐา. ปสฺสิย, ปสฺสิตุน, ปสฺสิตฺวา.
อนฺตคฺคหณํ อนฺตโลปคฺคหณญฺจานุวตฺตเต.

645. ม ห ท เภหิ มฺม ยฺห ชฺช พฺภ ทฺธา จ.
ม ห ท ภอิจฺเจวมนฺเตหิ ธาตูหิ ปเรสํ ตุนาทีนํ ปจฺจยานํ ยถากฺกมํ มฺม ยฺห ชฺช พฺภ ทฺธาอิจฺเจเต
อาเทสา โหนฺติ วา, ธาตฺวนฺตโลโป จ. มการนฺเตหิ ตาวอาคมฺม, อาคนฺตฺวา. กมุ ปทวิกฺเขเป, โอกฺกมฺม,
โอกฺกมิตฺวา, นิกฺขมฺม, นิกฺขมิตฺวา, อภิรมฺม, อภิรมิตฺวา. หการนฺเตหิ ปคฺคยฺห, ปคฺคณฺหิตฺวา, ปคฺคเหตฺวา.
มุห เวจิตฺเต, สมฺมุยฺห, สมฺมุยฺหิตฺวา, ยการาคโม, อารุยฺห, อารุหิตฺวา, โอคยฺห, โอคเหตฺวา.
ทการนฺเตหิ อุปฺปชฺช, อุปฺปชฺชิตฺวา, ปมชฺช, ปมชฺชิตฺวา, อุปสมฺปชฺช, อุปสมฺปชฺชิตฺวา.
ฉิทิ ทฺวิธากรเณ, อจฺฉิชฺช, ฉิชฺช, ฉิชฺชิตฺวา, ฉินฺทิย, ฉินฺทิตฺวา, เฉตฺวา.
ภการนฺเตหิ รภ ราภสฺเส, อารพฺภ กเถสิ, อารทฺธา, อารภิตฺวา.
ลภ ลาเภ,อุปลพฺภ, อุปลทฺธา, สทฺธํ ปฏิลภิตฺวา ปุญฺญานิ กโรนฺติ อิจฺจาทิ.

ตเวตุนาทิปฺปจฺจยนฺตนโย.


วตฺตมานกาลิกมานนฺตปฺปจฺจยนฺตนย

646. วตฺตมาเน มานนฺตา.
อารทฺโธ อปริสมตฺโต อตฺโถ วตฺตมาโน, ตสฺมึ วตฺตมาเน กาเล คมฺมมาเน
สพฺพธาตูหิ มานอนฺตอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ. เต จ กิตสญฺญตฺตา “กตฺตริ กิต”ติกตฺตริ ภวนฺติ.
อนฺตมานปฺปจฺจยานญฺเจตฺถ “ปรสมญฺญาปโยเค”ติ ปรสมญฺญาวเสน ปรสฺสปทตฺตโนปทสญฺญตฺตา
ตฺยาทีสุ วิย อนฺตมาเนสุ จ วิกรณปฺปจฺจยา ภวนฺติ.
เตเนว มานปฺปจฺจโย “อตฺตโนปทานิ ภาเว จ กมฺมนี”ติ ภาวกมฺเมสุปิ โหติ,
ตสฺส จ “อตฺตโนปทานิ ปรสฺสปทตฺต”นฺติ กฺวจิ อนฺตปฺปจฺจยาเทโส จ.
คมุ, สปฺป คติมฺหิ, คจฺฉตีติ อตฺเถ อนฺตปฺปจฺจโย, “ภูวาทิโต อ”อิติ อปฺปจฺจโย,
“คมิสฺสนฺโต จฺโฉ วา สพฺพาสู”ติ ธาตฺวนฺตสฺส จฺฉาเทโส, สรโลปาทิ, นามพฺยปเทเส สฺยาทฺยุปฺปตฺติ.
คจฺฉนฺต สิ อิตีธ “วา”ติ วตฺตมาเน “สิมฺหิ คจฺฉนฺตาทีนํ นฺตสทฺโท อํ” อิติ นฺตสฺส อมาเทโส.
วาสทฺทสฺส ววตฺถิภวิภาสตฺตา เอกาโรการปรสฺส น ภวติ, สรโล
ปาทิ, โส ปุริโส คจฺฉํ, คจฺฉนฺโต คณฺหาติ, เสสํ คุณวนฺตุสมํ.
อิตฺถิยํ “นทาทิโต วา อี”ติ อีปจฺจโย, “เสเสสุ นฺตุวา”ติ นฺตุพฺยปเทเส
“วา”ติ อธิกิจฺจ “นฺตุสฺส ตมีกาเร”ติ ตกาเร สรโลปสิโลปา, สา กญฺญา คจฺฉตี, คจฺฉนฺตี อิจฺจาทิ อิตฺถิสมํ.
นปุํสเก ปุเร วิย นฺตสฺส อมาเทโส, ตํ จิตฺตํ คจฺฉํ, คจฺฉนฺตํ, คจฺฉนฺตานิอิจฺจาทิ ปุลฺลิงฺคสมํ.
ตถา คจฺฉตีติ อตฺเถ มานปฺปจฺจโย, จฺฉาเทสาทิ จ, โส คจฺฉมาโน คณฺหาติ,
เต คจฺฉมานา อิจฺจาทิ ปุริสสทฺทสมํ. สา คจฺฉมานา, ตา คจฺฉมานาโย อิจฺจาทิ กญฺญาสทฺทสมํ.
ตํ คจฺฉมานํ, ตานิ คจฺฉมานานิ อิจฺจาทิ จิตฺตสทฺทสมํ.
คจฺฉียตีติ อตฺเถ “อตฺตโนปทานิ ภาเว จ กมฺมนี”ติ กมฺมนิ มานปฺปจฺจโย,
“ภาวกมฺเมสุ โย”ติ ยปฺปจฺจโย, “อิวณฺณาคโม วา”ติ อิการาคโม, จฺฉาเทโส,
โส เตน คจฺฉิยมาโน, สา คจฺฉิยมานา, ตํ คจฺฉิยมานํ.
จฺฉาเทสาภาเว “ปุพฺพรูปญฺจา”ติ ยการสฺส มกาโร, ธมฺโม อธิคมฺมมาโน หิตาย ภวติ, อธิคมฺมมานา, อธิคมฺมมานํ.
ตถา มห ปูชายํ, มหตีติ มหํ, มหนฺโต, มหตี, มหนฺตี, มหํ, มหนฺตํ, มหมาโน, มหมานา, มหมานํ.
กมฺมนิ “ยมฺหิ ทาธามาฐาหาปา มห มถาทีนมี”อิติ ธาตฺวนฺตสฺส อการสฺส อีกาโร, มหียมาโน, มหียมานา, มหียมานํ.
เอวํ จรตีติ จรํ, จรตี, จรนฺตี, จรนฺตํ, จรมาโน, จริยมาโน, ปจตีติ ปจํ,
ปจตี, ปจนฺตี, ปจนฺตํ, ปจมาโน, ปจฺจมาโน, “ตสฺส จวคฺค”อิจฺจาทินา จวคฺคตฺตํ, ทฺวิตฺตญฺจ.
ภู สตฺตายํ, ภวตีติ อตฺเถ อนฺตปฺปจฺจโย, อปฺปจฺจยวุทฺธิอวาเทสาทิ, โส ภวํ, ภวนฺโต.
อิตฺถิยํ อีปจฺจโย, “ภวโต โภโต”ติ โภตาเทโส, โภตี, โภตี, โภติโย.
นปุํสเก ภวํ, ภวนฺตํ, ภวนฺตานิ, อภิภวมาโน. ภาเว ภูยมานํ. กมฺมนิ อภิภูยมาโน.
ชร วโยหานิมฺหิ, “ชร มราน”นฺติอาทินา ชีร ชียฺยาเทสา, ชีรตีติ ชีรํ,
ชีรนฺตี, ชีรนฺตํ, ชีรมาโน, ชีรียมาโน, ชียํ, ชียนฺตี, ชียนฺตํ, ชียมาโน, ชียฺยมาโน.
มร ปาณจาเค, “กฺวจิ ธาตู”ติอาทินา เอกสฺส ยการสฺส โลโป, มรตีติ มียํ,
มียนฺตี, มียนฺตํ, มียมาโน, มียฺยมาโน, มรํ, มรนฺตี, มรนฺตํ, มรมาโน, มรียมาโน.
ลภํ, ลภนฺตี, ลภนฺตํ, ลภมาโน, ลพฺภมาโน.
วหํ, วหนฺตี, วหนฺตํ, วหมาโน, วุยฺหมาโน. “อิสุยมูนมนฺโต จฺโฉ วา”ติ จฺฉาเทโส,
อิจฺฉตีติ อิจฺฉํ, อิจฺฉนฺตี, อิจฺฉนฺตํ, อิจฺฉมาโน, อิจฺฉียมาโน, อิสฺสมาโน.
“ทิสสฺส ปสฺสทิสฺสทกฺขา วา”ติ ปสฺส ทิสฺส ทกฺขาเทสา, ปสฺสตีติ ปสฺสํ, ปสฺสนฺตี,
ปสฺสนฺตํ, ปสฺสมาโน, วิปสฺสียมาโน, ทิสฺสมาโน, ทิสฺสนฺโต, มานสฺส อนฺตาเทโส,
ทิสฺสํ, ทิสฺสนฺตี, ทิสฺสนฺตํ, ทกฺขํ, ทกฺขนฺตี, ทกฺขนฺตํ, ทกฺขมาโน ทกฺขิยมาโน อิจฺจาทิ.
ตุท พฺยถเน, ตุทตีติ ตุทํ, ตุทนฺตี, ตุทนฺตํ, ตุทมาโน, ตุชฺชมาโน. ปวิสตีติ ปวิสํ, ปวิสนฺตี,
ปวิสนฺตํ, ปวิสมาโน, ปวิสียมาโน อิจฺจาทิ.
หู, ภู สตฺตายํ, อปฺปจฺจยโลโป, ปโหตีติ ปโหนฺโต, ปโหนฺตี, ปโหนฺตํ, ปหูยมานํ เตน.
เสตีติ เสนฺโต, เสนฺตี, เสนฺตํ, เสมาโน, สยํ, สยนฺตี, สยนฺตํ, สยมาโน, สยาโน วา,
มานสฺส อานาเทโส, อติสียมาโน.
อส สพฺภาเว, “สพฺพตฺถาสสฺสาทิโลโป จา”ติ อการสฺส โลโป, อตฺถีติ สํ, สนฺโต, สตี, สนฺตี, สนฺตํ,
สมาโน, สมานา, สมานํ.
ฐา คตินิวตฺติมฺหิ, “วา”ติ วตฺตมาเน “ฐา ติฏฺโฐ”ติ ติฏฺฐาเทโส, ติฏฺฐํ, ติฏฺฐนฺตี, ติฏฺฐนฺตํ, ติฏฺฐมาโน.
ติฏฺฐาภาเว “กฺวจิ ธาตู”ติอาทินา ฐาโต หการาคโม, รสฺสตฺตญฺจ, อุปฏฺฐหํ, อุปฏฺฐหนฺตี, อุปฏฺฐหนฺตํ,
อุปฏฺฐหมาโน. ฐียมานํ เตน, อุปฏฺฐียมาโน, อุปฏฺฐหียมาโน.
ปา ปาเน, “ปา ปิโพ”ติ ปิพาเทโส, ปิพตีติ ปิพํ, ปิพนฺตี, ปิพนฺตํ, ปิพมาโน,
“กฺวจิ ธาตู”ติอาทินา พการสฺส วตฺตํ, ปิวํ, ปิวนฺตี, ปิวนฺตํ, ปิวมาโน, ปียมาโน, ปียมานา, ปียมานํ อิจฺจาทิ.
หุ ทานาทนหพฺยปฺปทาเนสุ, อปฺปจฺจเย ปุเร วิย ทฺวิภาวาทิ, ชุโหตีติ ชุหํ, ชุหนฺตี, ชุหนฺตํ, ชุหมาโน, หูยมาโน.
เอวํ ชหํ, ชหนฺตี, ชหนฺตํ, ชหมาโน, ชหียมาโน. ททาตีติ ททํ, ททนฺตี, ททนฺตํ, ททมาโน, ทฺวิตฺตาภาเว ทานํ เทนฺโต,
เทนฺตี, เทนฺตํ, ทียมาโน.
รุธิ อาวรเณ, “รุธาทิโต นิคฺคหีตปุพฺพญฺจา”ติ อปฺปจฺจยนิคฺคหีตาคมา, รุนฺธตีติ รุนฺธํ, รุนฺธนฺตี, รุนฺธนฺตํ,
รุนฺธมาโน, รุชฺฌมาโน. ภุญฺชตีติ ภุญฺชํ, ภุญฺชนฺตี, ภุญฺชนฺตํ, ภุญฺชมาโน, ภุชฺชมาโน อิจฺจาทิ.
ทิวุ กีฬายํ, “ทิวาทิโต โย”ติ ยปฺปจฺจโย, “ตถา กตฺตริ จา”ติ ปุพฺพรูปตฺตํ, พตฺตญฺจ, ทิพฺพตีติ ทิพฺพํ,
ทิพฺพนฺตี, ทิพฺพนฺตํ, ทิพฺพมาโน.
เอวํ พุชฺฌตีติ พุชฺฌํ, พุชฺฌนฺโต, พุชฺฌมาโน, จวคฺคาเทโส.
ชนี ปาตุภาเว, “ชนาทีนมา”ติ โยควิภาเคน อาตฺตํ, ชายตีติ ชายํ, ชายมาโน, ชญฺญมาโน.
สุ สวเณ, “สฺวาทิโต”ติอาทินา ณุ ณา อุณา จ, สุณาตีติ สุณํ, สุณนฺโต, สุณมาโน, สูยมาโน, สุยฺยมาโน.
ปาปุณาตีติ ปาปุณํ, ปาปุณมาโน, ปาปียมาโน.
“กิยาทิโต นา”ติ นา, รสฺสตฺตํ, กิณาตีติ กิณํ, กีณมาโน, กียมาโน. วินิจฺฉินาตีติ วินิจฺฉินํ, วินิจฺฉินมาโน,
วินิจฺฉียมาโน, จินํ, จียมาโน.
ชานาตีติ ชานํ, ชานมาโน, ชาเทโส, ญายมาโน. คณฺหาตีติ คณฺหํ, คณฺหมาโน, คยฺหมาโน.
กร กรเณ, กโรตีติ อตฺเถ “วตฺตมาเน มานนฺตา”ติ อนฺตปฺปจฺจโย, “ตนาทิโต โอยิรา”ติ โอ,
“ตสฺส วา”ติ อธิกิจฺจ “อุตฺตโมกาโร”ติ อุตฺตํ, “กรสฺสากาโร จา”ติ อการสฺสุกาโร.
“ยวการา จา”ติ สเร อุการสฺส วตฺตํ, ทฺวิตฺตํ, “โพ วสฺสา”ติ พการทฺวยญฺจ,
“กฺวจิ ธาตู”ติอาทินา รโลโป, โส กุพฺพํ, กุพฺพนฺโต, กุพฺพตี, กุพฺพนฺตี, กุพฺพนฺตํ.
อุตฺตาภาเว— กมฺมํ กโรนฺโต, กโรนฺตี, กโรนฺตํ.
มาเน— อุตฺตทฺวยํ, กุรุมาโน, กุรุมานา, กุรุมานํ, กุพฺพาโน วา. กมฺมนิ กยิรมาโน, กรียมาโน วา อิจฺจาทิ.
จุร เถยฺเย, “จุราทิโต”ติอาทินา เณ ณยา, โจเรตีติ โจเรนฺโต, โจเรนฺตี, โจเรนฺตํ, โจรยํ, โจรยตี, โจรยนฺตํ,
โจรยมาโน, โจรียมาโน. ปาเลตีติ ปาเลนฺโต, ปาเลนฺตี, ปาเลนฺตํ, ปาลยํ, ปาลยนฺตี, ปาลยนฺตํ, ปาลยมาโน,
ปาลียมาโน อิจฺจาทิ.
การิเต ภาเวตีติ ภาเวนฺโต, ภาเวนฺตี, ภาเวนฺตํ, ภาวยํ, ภาวยนฺตี, ภาวยนฺตํ, ภาวยมาโน, ภาวียมาโน.
กาเรตีติ กาโรนฺโต, กาเรนฺตี, กาเรนฺตํ, การยํ, การยนฺตี, การยนฺตํ, การยมาโน, การียมาโน,
การาเปนฺโต, การาเปนฺตี, การาเปนฺตํ, การาปยํ, การาปยนฺตี, การาปยนฺตํ, การาปยมาโน,
การาปียมาโน อิจฺจาทิ.

วตฺตมานกาลิกมานนฺตปฺปจฺจยนฺตนโย.


อนาคตกาลิกปฺปจฺจยนฺตนย

“กาเล”ติ อธิกาโร.

647. ภวิสฺสติ คมาทีหิ ณี ฆิณ.
ภวิสฺสติ กาเล คมฺมมาเน คมาทีหิ ธาตูหิ ณี ฆิณอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ.
ณการา วุทฺธตฺถา. อายติ คมนํ สีลมสฺสาติ อตฺเถ ณี, วุทฺธิณโลปา.คามี, คามิโน, อาคามี กาโล.
ฆิณปจฺจเย— “กฺวจิ ธาตู”ติอาทินา ฆโลโป, คามํคามิ, คามี, คามโย.
ภช เสวายํ, อายติ ภชิตุํ สีลมสฺสาติ ภาชี, ภาชิ, “น กคตฺตํ จชา”ติ โยควิภาเคน นิเสธนโต
“สจชานํ กคา ณานุพนฺเธ”ติ คตฺตํ น ภวติ.สุ คติมฺหิ, การิเต วุทฺธิอาวาเทสา จ,
อายติ ปสฺสวิตุํ สีลมสฺสาติ ปสฺสาวี, ปสฺสาวิ. อายติ ปฏฺฐานํ สีลมสฺสาติ ปฏฺฐายี, ปฏฺฐายิ,
“อาการนฺตานมาโย”ติ อายาเทโส.
“ภวิสฺสตี”ติ อธิกาโร.

648. กิริยายํ ณฺวุตฺโว.
กิริยายํ กิริยตฺถายํ คมฺมมานายํ ธาตูหิ ณฺวุตฺุอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ ภวิสฺสติ กาเล.
ณฺวุมฺหิ— ณโลปวุทฺธิอกาเทสา, กริสฺสํ วชตีติการโก วชติ.
ตุมฺหิ— “กรสฺส จ ตตฺตํ ตุสฺมิ”นฺติ ตกาโร, เสสํ กตฺตุสมํ, กตฺตา วชติ, กตฺตุํ วชตีติ อตฺโถ.
เอวํ ปจิสฺสํ วชตีติ ปาจโก วชติ, ปจิตา วชติ.ภุญฺชิสฺสํ วชตีติ ภุญฺชโก วชติ, โภตฺตา วชติ อิจฺจาทิ.

649. กมฺมนิ โณ.
กมฺมสฺมึ อุปปเท ธาตูหิ ณปฺปจฺจโย โหติ ภวิสฺสติ กาเล ณโลปวุทฺธี.
นครํ กริสฺสตีติ นครกาโร วชติ. ลู เฉทเน, สาลึ ลวิสฺสตีติ สาลิลาโววชติ.
วป พีชสนฺตาเน, ธญฺญํ วปิสฺสตีติ ธญฺญวาโป วชติ. โภคํ ททิสฺสตีติ โภคทาโย วชติ,
สินฺธุํ ปิวิสฺสตีติ สินฺธุปาโย วชติ อิจฺจาทิ.
“กมฺมนี”ติ วตฺตเต.

650. เสเส สฺสํ นฺตุ มานานา.
กมฺมสฺมึ อุปปเท เสเส อปริสมตฺตตฺเถ ธาตูหิ สฺสํนฺตุ มาน อานอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ ภวิสฺสติ กาเล คมฺมมาเน,
 เต จ กิตกตฺตา กตฺตริ ภวนฺติ.กมฺมํ กริสฺสตีติ อตฺเถ สฺสํปจฺจโย, อิการาคโม, สิโลโป, กมฺมํ กริสฺสํวชติ,
สาเปกฺขตฺตา น สมาโส.
นฺตุปจฺจเย “ตนาทิโต โอยิรา”ติ โอ, “สิมฺหิ วา”ติ นฺตฺว’นฺตสฺส อตฺตํ, กมฺมํ กริสฺสตีติ กมฺมํ กโรนฺโต วชติ
อิจฺจาทิ คุณวนฺตุสมํ.
อถ วา “ภวิสฺสติ คมาทีหิ ณี ฆิณ”ติ เอตฺถ “ภวิสฺสตี”ติ วจนโต “สฺสนฺตุ”อิติ เอโกว ปจฺจโย ทฏฺฐพฺโพ,
ตโต “สิมฺหิ วา”ติ อตฺตํ, “นฺตสทฺโท อ”มิติโยควิภาเคน อมาเทโส, สิโลโป, กริสฺสํ กริสฺสนฺโต, กริสฺสนฺตา,
กริสฺสนฺตํ, กริสฺสนฺเต, กริสฺสตา กริสฺสนฺเตน, กริสฺสนฺเตหิ, กริสฺสโต กริสฺสนฺตสฺส, กริสฺสตํ กริสฺสนฺตานํ,
กริสฺสตา, กริสฺสนฺเตหิ, กริสฺสโต กริสฺสนฺตสฺส, กริสฺสตํ กริสฺสนฺตานํ, กริสฺสติ กริสฺสนฺเต,
กริสฺสนฺเตสูติอาทิ คุณวนฺตุสทิสํ เนยฺยํ.
มานมฺหิ— โอการาการานํ อุตฺตํ, กมฺมํ กริสฺสตีติ กมฺมํ กุรุมาโน, กมฺมํ กราโน วชติ.
เอวํ โภชนํ ภุญฺชิสฺสํ วชติ, โภชนํ ภุญฺชนฺโต, ภุญฺชมาโน, ภุญฺชาโน วชติ.
สพฺพตฺถ กตฺตริ นฺตุมาเนสุ สกสกวิกรณปฺปจฺจโย กาตพฺโพ.
ขาทนํ ขาทิสฺสตีติ ขาทนํ ขาทิสฺสํ วชติ, ขาทนํ ขาทนฺโต, ขาทนํ ขาทมาโน, ขาทนํ ขาทาโน วชติ.
มคฺคํ จริสฺสตีติ มคฺคํ จริสฺสํ, มคฺคํ จรนฺโต, มคฺคํ จรมาโน, มคฺคํ จราโน วชติ. ภิกฺข อายาจเน,
ภิกฺขํ ภิกฺขิสฺสตีติ ภิกฺขํภิกฺขิสฺสํ จรติ, ภิกฺขํ ภิกฺขนฺโต, ภิกฺขํ ภิกฺขมาโน, ภิกฺขํ ภิกฺขาโน จรติ อิจฺจาทิ.

อนาคตกาลิกปฺปจฺจยนฺตนโย.







อุณาทิปฺปจฺจยนฺตนย

อถ อุณาทโย วุจฺจนฺเต.
“ธาตุยา”ติ อธิกาโร.

651. กาเล วตฺตมานาตีเต ณฺวาทโย.
อตีเต กาเล, วตฺตมาเน จ คมฺมมาเน ธาตูหิ ณุปฺปจฺจโย โหติ.
อาทิสทฺเทน ยุ กฺต มิอิจฺจาทโย จ โหนฺติ.
กร กรเณ, อกาสิ, กโรตีติ วา อตฺเถ ณุปฺปจฺจโย, ณโลโป, วุทฺธิ, การุสิปฺปี, การู การโว.
วา คติคนฺธเนสุ, อวายิ, วายตีติ วา วายุ, อายาเทโส. สท อสฺสาทเน, อสฺสาทียตีติ สาทุ.
ราธ, สาธ สํสิทฺธิธิมฺหิ, สาธียติอเนน หิตนฺติ สาธุ. พนฺธ พนฺธเน, อตฺตนิ ปรํ พนฺธตีติ พนฺธุ.
จกฺข วิยตฺติยํวาจายํ, จกฺขตีติ จกฺขุ. อิ คติมฺหิ, เอนฺติ คจฺฉนฺติ ปวตฺตนฺติ สตฺตา เอเตนาติ อายุ.
ทร วิทารเณ, ทรียตีติ ทารุ กฏฺฐํ. สนุ ทาเน. สโนตีติ สานุ ปพฺพเตกเทโส. ชนียตีติ ชานุ ชงฺฆาสนฺธิ.
จรียตีติ จารุ ทสฺสนีโย. รห จาเค, รหียตีติ ราหุ อสุรินฺโท. ตร ตรเณ, ตาลุ, โล รสฺส.
มราทีนํ ปเนตฺถ ณุมฺหิ “ฆฏาทีนํ วา”ติ เอตฺถ วาสทฺเทน น วุทฺธิ, มรุ, ตรุ, ตนุ, ธนุ, หนุ, มนุ,
อสุ, วสุ, วฏุ, ครุ อิจฺจาทิ.
จทิ หิลาทเน, ยุปฺปจฺจโย, “นุทาทีหิ ยุณฺวูนมนานนากานนกา สการิเตหิ จา”ติ อนาเทโส,
นิคฺคหีตาคโม จ, จนฺทนํ. ภวติ เอตฺถาติ ภุวนํ, “ฌลานมิยุวาสเรวา”ติ อุวาเทโส.
กิร วิกฺเขเป, กิรโณ. วิจกฺขโณ, กมฺปนํ กโรตีติ กรุณา, อการสฺสุตฺตํ.
กฺตปฺปจฺจเย — กโลโป, อภวิ, ภวตีติ วา ภูตํ ยกฺขาทิ, ภูตานิ.
วายตีติ วาโต, ตายตีติ ตาโต. มิมฺหิ— ภวนฺติ เอตฺถาติ ภูมิ, เนตีติ เนมิ อิจฺจาทิ.

652. ขฺยาทีหิ มน ม จ โต วา.
ขี ภี สุ รุ หุ วา ธู หิ ลูปี อทอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ มนปจฺจโย โหติ, มสฺส จ โต โหติ วา.

อทธาตุปรสฺเสว, มการสฺส ตการตา;
ตทญฺญโต น โหตายํ, ววตฺถิตวิภาสโต.

ขี ขเย, ขียนฺติ เอตฺถ อุปทฺทวุปสคฺคาทโยติ อตฺเถ มนปจฺจโย, “กฺวจิ ธาตู” ติอาทินา นโลโป,
“อญฺเญสุ จา”ติ วุทฺธิ, เขโม. ตถา ภี ภเย, ภายนฺติ เอตสฺมาติ ภีโม, วาธิการโต น วุทฺธิ.
สุ อภิสเว, สวตีติ โสโม. รุ คติมฺหิ, โรโม. หุ ทานาทนหพฺยปฺปทาเนสุ, หูยตีติ โหโม.
วา คติคนฺธเนสุ, วาโม. ธูกมฺปเน, ธุนาตีติ ธูโม. หิ คติมฺหิ, หิโนตีติ เหโม. ลู เฉทเน, ลูยตีติ โลโม.
ปี ตปฺปเน, ปีณนํ เปโม. อท ภกฺขเณ, อทตีติ อตฺเถ มน, มสฺส จ วา ตกาโร, “โต ทสฺสา”ติ ตกาโร,
อตฺตา, อาตุมา, “กฺวจิ ธาตู”ติอาทินา อทสฺส ทีโฆ, อุการาคโม จ. ยา ปาปเณ, ยาโม.
“วา”ติ วตฺตมาเน—

653. สมาทิหิ ถมา.
สม ทม ทร รห ลป วส ยุ ทุ หิ สิ ทา สา ฐา ภส พหอุสุอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ถ มอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ วา.
สม อุปสเม, กฺวจิคฺคหณาธิการา น ธาตฺวนฺตโลโป, กิเลเส สเมตีติ สมโถ สมาธิ. เอวํ ทมนํ ทมโถ.
ทร ทาเห, ทรณํ ทรโถ ปริทาโห. รห อุปาทาเน, รหียตีติ รโถ, “กฺวจิ ธาตู”ติอาทินา หโลโป.
สป อกฺโกเส, สปนํ สปโถ. วส นิวาเส, อาวสนฺติ เอตสฺมินฺติ อาวสโถ. ยุ มิสฺสเน, ยูโถ, ทีโฆ.
ทุ คติวุทฺธิมฺหิ, ทวติ วฑฺฒตีติ ทุโม. หิโนตีติ หิโม อุสฺสาโว. สิ พนฺธเน, สียตีติ สีมา, ทีโฆ.
ทา อวขณฺฑเน, ทาโม. สา สามตฺเถ, สาโม. ฐา คตินิวตฺติมฺหิ, ถาโม, ฐสฺส ถตฺตํ.
ภส ภสฺมีกรเณ, ภสฺมา, พฺรหฺมาทิตฺตา “สฺยา จา”ติ อาตฺตํ.
พห วุทฺธิมฺหิ, พฺรหฺมา, นิปาตนโต พฺโร พสฺส. อุสุ ทาเห, อุสฺมา อิจฺจาทิ.

654. มสุสฺส สุสฺส จฺฉ ร จฺเฉรา.
มสุอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส สุสฺส จฺฉรจฺเฉรอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ.
มสุ มจฺเฉเร, กฺวิปฺปจฺจโย, จฺฉรจฺเฉราเทสา, มจฺฉโร, มจฺเฉโร.“จฺฉร จฺเฉรา”ติ วตฺตเต.

655. อาปุพฺพจรสฺส จ.
อาปุพฺพสฺส จรอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส จฺฉรจฺเฉราเทสา โหนฺติ, จสทฺเทน จฺฉริยาเทโส จ.
ภุโส จรณนฺติ อตฺเถ กฺวิปฺปจฺจโย, จฺฉริยาทิอาเทโส, รสฺสตฺตญฺจ. อจฺฉริยํ, อจฺฉรํ, อจฺเฉรํ.
อจฺฉรํ ปหริตุํ ยุตฺตนฺติปิ อจฺฉริยํ.

656. อล กล สเลหิ ลยา.
อล กล สล อิจฺเจเตหิ ธาตูหิ ล ยอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ. อล ปริสมตฺติมฺหิ, อลฺลํ, อลฺยํ.
กล สงฺขฺยาเน, กลฺลํ, กลฺยํ. สล, หุล, ปท คติมฺหิ, สลฺลํ, สลฺยํ.
“กล สเลหี”ติ วตฺตเต.

657. ยาณ ลาณา.
เตหิ กล สลอิจฺเจเตหิ ธาตูหิ ยาณ ลาณปฺปจฺจยา โหนฺติ.
กลฺยาณํ, ปฏิสลฺยาณํ, กลฺลาโณ, ปฏิสลฺลาโณ. ยทา ปน ลี สิเลสเนติ ธาตุ, ตทา “ปฏิสลฺลยนํ,
ปฏิสลฺลาณ”นฺติ ยุปฺปจฺจเยน
สิทฺธํ, อุปสคฺคนฺตสฺส นิคฺคหีตสฺสลตฺตํ, รหาทิปรตฺตา นสฺส ณตฺตํ,
เอการสฺส “กฺวจิ ธาตู”ติอาทินา อตฺตญฺจ.

658. มถิสฺส ถสฺส โล จ.
มถอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส ถสฺส ลาเทโส โหติ, จสทฺเทน ลปฺปจฺจโย, มถ วิโลฬเน,
มลฺโล, โส เอว มลฺลโก, ยถา หีนโก.“กิจฺจา”ติ วตฺตเต.

659. อวสฺสกาธมิเณสุ ณี จ.
อวสฺสก อธมิณอิจฺเจเตสฺวตฺเถสุ, ณีปจฺจโย โหติ, กิจฺจา จาติ ณีปจฺจโย,
ณโลป วุทฺธิสิโลปา, อวสฺสํ เม กมฺมํ กาตุํ ยุตฺโตสีติ การีสิ เมกมฺมํ อวสฺสํ,
การิโน เม กมฺมํ อวสฺสํ, หารีสิ เม ภารํ อวสฺสํ.
อธมิเณ— สตํ เม อิณํ ทาตุํ ยุตฺโตสีติ ทายีสิ เม สตํ อิณํ, ธารีสิ เม สหสฺสํ อิณํ อิจฺจาทิ,
กิจฺจปฺปจฺจยา ปน เหฏฺฐาเยว ทสฺสิตา.

660. วชาทีหิ ปพฺพชฺชาทโย นิปจฺจนฺเต.
อากติคโณยํ. วชอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ปจฺจยาเทสโลปาคมนิเสธลิงฺคาทิวิธินา ยถาภิธานํ ปพฺพชฺชาทโย สทฺทา นิปจฺจนฺเต.
วช คติมฺหิ ปปุพฺโพ, ปฐมเมว วชิตพฺพนฺติ อตฺเถ “ภาวกมฺเมสู”ติ อธิกิจฺจ “ณฺโยจา”ติ ณฺยปฺปจฺจโย, ณโลปาทิ.
“ปวฺวชฺย”นฺติรูเป สมฺปตฺเต อิมินา ชฺฌสฺส ชฺชาเทโส,
วการทฺวยสฺส พการทฺวยํ, วุทฺธินิเสโธ, อิตฺถิลิงฺคตฺตญฺจ นิปจฺจนฺเต, ปพฺพชฺชา.
ตถา อิญฺช กมฺปเน, อิญฺชนํ อิชฺชา. ยช เทวปูชายํ, ยชนํ อิชฺชา, “ยชสฺสาทิสฺสี”ติ อิตฺตํ.
อญฺช พฺยตฺติคตีสุ สํปุพฺโพ, สมญฺชนํ สมชฺชา, ญฺฌสฺส ชฺชาเทโส. สท วิสรณคตฺยาวสาเนสุ,
นิสีทนํ นิสชฺชา. วิท ญาเณ, วิชานนํ, วิทตีติ วา วิชฺชา. สช วิสฺสคฺเค, วิสฺสชฺชนํ วิสฺสชฺชา.
ปท คติมฺหิ, นิปชฺชนํ นิปชฺชา. หน หึสาคตีสุ, หนฺตพฺพนฺติ อตฺเถ ณฺยมฺหิ กเต “วโธ วา
สพฺพตฺถา”ติหนสฺส วธาเทโส, ฌสฺสิมินา ชฺฌาเทโส จ, โส วชฺโฌ, สา วชฺฌา.
สี สเย, สยนํ, สยนฺติ เอตฺถาติ วา เสยฺยา, วุทฺธิ, ยการสฺส ทฺวิตฺตญฺจ.
ธา ธารเณ สํปุพฺโพ, สมฺมา จิตฺตํ นิเธติ เอตาย, สยํ วา สทฺทหตีติ อตฺเถ “อิตฺถิยมติยโว วา”ติ อปฺปจฺจโย,
“สนฺธา”ติ รูเป สมฺปตฺเต อิมินา นการสฺส ทกาโร, สทฺธา.
จร จรเณ, จรณนฺติ อตฺเถ ณฺยปฺปจฺจเย, อิการาคเม จ กเต อิมินา วุทฺธินิเสโธ, จริยา.
รุช โรเค, รุชนนฺติ อตฺเถ อิมินา ฉปฺปจฺจโย, “พฺยญฺชนนฺตสฺส โจ ฉปฺปจฺจเยสุ จา”ติ ธาตฺวนฺตสฺส จกาโร, รุจฺฉา,
รุชาติ อปฺปจฺจเยน
สิทฺธํ. ตถา กุจ สงฺโกจเน, ฉปฺปจฺจโย, โกจนํ กุจฺฉา. ลภ ลาเภ, ฉมฺหิ จาเทโส, ลจฺฉา.
รท วิเลขเน, รจฺฉา. มุห เวจิตฺเต, มุยฺหนํ มุจฺฉา, มุจฺฉนํ วา มุจฺฉา. วสนิวาเส, วจฺฉา.
กจ ทิตฺติมฺหิ, กจฺฉา. กถ กถเน สํปุพฺโพ, สทฺธึ กถนนฺติอตฺเถ ณฺยปฺปจฺจโย, อิมินา ถฺยสฺส จฺฉาเทโส,
สํสทฺทสฺส สาเทโส จ, สากจฺฉา. ตุท พฺยถเน, ตุจฺฉา. ปท คติมฺหิ, พฺยาปชฺชนนฺติ อตฺเถ ณฺยมฺหิ กเต
“พฺยาปาทฺยา”ติ รูเป สมฺปตฺเต อิมินา นิปาตเนน ทฺยสฺส ชฺชาเทโส, รสฺสตฺตญฺจ, พฺยาปชฺชา.
มร ปาณจาเค, มรติ มรณนฺติ จ อตฺเถ อิมินา ตฺยตฺยุปฺปจฺจยา, ธาตฺวนฺตโลโป จ, ตโต “ยวต”มิจฺจาทินา จกาโร,
มจฺโจ, มจฺจุ. สต สาตจฺเจ, อิมินา ยปฺปจฺจโย, ตฺยสฺส จกาโร, สจฺจํ. ตถา นต คตฺตวินาเม, นจฺจํ. นิติ นิจฺเจ, นิจฺจํ.
มา มาเน, มายา. ชน ชนเน, ชายา, กน ทิตฺติกนฺตีสุ, นฺยสฺส ญตฺตํ, ทฺวิตฺตญฺจ, กญฺญา. ธน ธญฺเญ, ธญฺญํ.
ปุนาตีติ ปุญฺญํ, นการาคโม อิจฺจาทิ.

661. เว ปุ สี ทวว มุ กุ ทา ภูหฺวาทีหิ ถุตฺติม ณิมา นิพฺพตฺเต.
เวปุสีทววมุอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ, กุ ทา ภูอาทิโต, หฺวาทิโต จ ยถากฺกมํ ถุตฺติมณิมอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ นิพฺพตฺตตฺเถ.
เวปุ กมฺปเน, ถุปฺปจฺจโย, “กฺวจิ ธาตู”ติอาทินา อการาคโม, อถ วา “อถู”ติ วตฺตพฺเพ สรโลปํ กตฺวา
“ถู”ติ วุตฺฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ, เวเปน นิพฺพตฺโต เวปถุ. สี สเย, สยเนน นิพฺพตฺโต สยถุ.
ทว ทวเน, ทเวน นิพฺพตฺโต ทวถุ. วมุ อุคฺคิรเณ, วเมน นิพฺพตฺโต วมถุ.
กุตฺติ กรณํ, เตน นิพฺพตฺตํ กุตฺติมํ, “กุ”อิติ นิปาตนโต กรสฺส กุตฺตํ.
ทา ทาเน, ทาติ ทานํ, เตน นิพฺพตฺตํ ทตฺติมํ, รสฺสตฺตํ. ภูติ ภวนํ, เตน นิพฺพตฺตํ โภตฺติมํ.
อวหุติ อวหนํ, เตน นิพฺพตฺตํ โอหาวิมํ, ณโลปวุทฺธิอาวาเทสา.

662. อกฺโกเส นมฺหานิ.
อกฺโกเส คมฺมมาเน นมฺหิ นิปาเต อุปปเท สติ ธาตุโต อานิปฺปจฺจโย โหติ.
น คมิตพฺโพ เต ชมฺม เทโสติ อตฺเถ อานิปฺปจฺจโย, กิตกตฺตา นามมิว กตฺวาสิมฺหิ กเต
น คมานีติ อตฺเถ กมฺมธารยสมาโส, นสฺส อตฺตํ, ปุน สมาสตฺตา นามมิว กเต สฺยาทฺยุปฺปตฺติ,
อคมานิ เต ชมฺม เทโส. น กตฺตพฺพํ เต ชมฺม กมฺมนฺติ อกรานิ เต ชมฺม กมฺมํ.
นมฺหีติ กึ? วิปตฺติ เต. อกฺโกเสติ กึ? อคติ เต.

663. สุนสฺสุนสฺโสณวานุวานุนุนขุณานา.
สุนอิจฺเจตสฺส ปาฏิปทิกสฺส สมฺพนฺธิโน อุนสทฺทสฺส โอณ วาน อุวาน อุน อุนข อุณ อา อานอิจฺเจเต
อาเทสา โหนฺติ. สุนสฺสุนสฺส โอณาทิอาเทเส, ปรนยเน จ กเต สฺยาทฺยุปฺปตฺติ, โสโณ, โสณา, สฺวาโน, สฺวานา,
สุวาโน, สุวานา, สุโน, สุนา, สุนโข, สุนขา, สุโณ, สุณา, สา สาโน, สานา อิจฺจาทิ.

664. ตรุณสฺส สุสุ จ.
ตรุณอิจฺเจตสฺส สทฺทสฺส สุสุอิจฺจาเทโส โหติ.
จสทฺโท อนิยมตฺโถ, สุสุ, ตรุโณ วา.

665. ยุวสฺสุวสฺสุวุวานุนูนา.
ยุวอิจฺเจตสฺส ปาฏิปทิกสฺส อุวสทฺทสฺส อุวอุวานอุนอูนอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ.
ยุวา ติฏฺฐติ, ยุวาโน ติฏฺฐติ, ยุโน ติฏฺฐติ, ยูโน ติฏฺฐติ.

666. ฉทาทีหิ ตตฺรณ.
ฉทอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ตตฺรณอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ.
ฉท อปวารเณ, “กฺวจิ ธาตู”ติอาทินา ธาตฺวนฺตสฺส ตกาโร. อาตปํ ฉาเทตีติ ฉตฺตํ, ฉตฺรํ,
พฺยญฺชนตฺตเย สรูปานเมกสฺส โลโป.
จินฺต จินฺตายํ, จินฺเตตีติ จิตฺตํ, นการสฺส สํโยคาทิตฺตา นิคฺคหีตํ,
ตสฺส “พฺยญฺชเน จา”ติ โลโป, จิตฺรํ, “ฆฏาทีนํ วา”ติ น วุทฺธิ.
สุ อภิสเว, “ปรทฺเวภาโว ฐาเน”ติ ตสฺส ทฺวิตฺตํ, อตฺเถ อภิสเวตีติ สุตฺตํ, สุตฺรํ.
สูท ปคฺฆรเณ, อตฺเถ สูเทตีติ สุตฺตํ, รสฺสตฺตํ, ภุชาทิตฺตา ทโลโป, ทฺวิตฺตญฺจ.
สุ สวเน, สุณาตีติ โสตํ, โสตฺรํ, วุทฺธิ. นิ ปาปเณ, เนตีติ เนตฺตํ, เนตฺรํ.
วิท มงฺคลฺเล, โต ทสฺส, ปวิตฺตํ, ปวิตฺรํ.
ปู ปวเน, ปุนาตีติ ปวิตฺตํ, ปวิตฺรํ, อิการาคโม, วุทฺธิอวาเทสา จ.
ปต คติมฺหิ, ปตตีติ ปตฺตํ, ปตฺรํ, ปตโต ตายตีติ ปตฺโต, ปตฺโร.
ตนุ วิตฺถาเร, ตญฺญตีติ ตนฺตํ, ตนฺตฺรํ. ยต ยตเน, ยตฺตํ, ยตฺรํ.
ยา ปาปเณ, ยาปนา ยตฺรา.
ยมุ อุปรเม, ยนฺตํ, ยนฺตฺรํ. อท ภกฺขเณ, อทตีติ อตฺตํ, อตฺรํ.
ยุช โยเค, ยุชฺชตีติ โยตฺตํ,โยตฺรํ, ภุชาทิตฺตา ธาตฺวนฺตโลปทฺวิตฺตานิ.
วตุ วตฺตเน, วตฺตํ, วตฺรํ. มิท สิเนหเน, มิชฺชตีติ มิตฺตํ, มิตฺรํ.
มา ปริมาเณ, มตฺตา ปริมาณํ, ทฺวิตฺตรสฺสตฺตานิ. เอวํ ปุนาตีติ ปุตฺโต, ปุตฺโร.
กล สงฺขฺยาเน, กลตฺตํ, กลตฺรํ ภริยา. วร สํวรเณ, วรตฺตํ, วรตฺรํ จมฺมมยโยตฺตํ.
เวปุ กมฺปเน, เวปตีติ เวตฺตํ, เวตฺรํ.
คุป สํวรเณ, โคตฺตํ, โคตฺรํ, “คุปาทีนญฺจา”ติ ธาตฺวนฺตโลโป, ทฺวิตฺตญฺจ,
คตฺตํ วา, “กฺวจิ ธาตู”ติอาทินา อุการสฺส อกาโร. ทา อวขณฺฑเน, ทาตฺตํ, ทาตฺรํ.
หุ หวเน, อคฺคิหุตฺตํ. วห ปาปเณ, วหิตฺตํ, วหิตฺรํ. จร จรเณ, จริตฺตํ, จริตฺรํ.
มุจ โมจเน, มุตฺตํ ปสฺสาโว. ภาส ทิตฺติมฺหิ, ภสฺตฺรา อิจฺจาทิ.

667. วทาทีหิ ณิตฺโต คเณ.
วท จร วรอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ณิตฺตปฺปจฺจโย โหติ คเณ คมฺมมาเน.
วท วิยตฺติยํ วาจายํ, วทิตานํ คโณ วาทิตฺตํ. จร จรเณ, จริตานํ คโณ จาริตฺตํ.
วร วรเณ, วริตานํ คโณ วาริตฺตํ. อถ วา จรนฺติ ตสฺมึ ปริปูรการิตายาติ
จาริตฺตํ. วาริตํ ตายนฺติ เอตฺถ, เอเตนาติ วา วาริตฺตํ.

668. มิทาทีหิ ตฺติติโย.
มิท ปท รนฺช ตนุ ธาอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ยถาภิธานํ ตฺติ ติอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ.
มิชฺชติ สินิยฺหตีติ เมตฺติ, ธาตฺวนฺตโลโป. ปชฺชตีติ ปตฺติ. รนฺช ราเค, รนฺชติ เอตฺถาติ รตฺติ.
วิตฺถารียตีติ ตนฺติ. ธาเรตีติ ธาติ. ปา รกฺขเณ, ปาติ. วส นิวาเส, วสติ.

669. อุสุรนฺชทํสานํ ทํสสฺส ทฑฺโฒ ฒ ฐา จ.
อุสุ รนฺช ทํสอิจฺเจเตสํ ธาตูนํ อนฺตเร ทํสสฺส ทฑฺฒาเทโส โหติ, เสเสหิ ธาตูหิ ฒ ฐอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ.
อุสุ ทาเห, รนฺช ราเค, ฒ ฐปฺปจฺจยา, “กฺวจิ ธาตู”ติอาทินา ธาตฺวนฺตโลโป, ทฺวิตฺตํ, อุฑฺโฒ, รฏฺฐํ.
ทํส ทํสเน, กฺวิปฺปจฺจโย, กฺวิโลโป, ทํสสฺส ทฑฺฒาเทโส จ, ทฑฺฒํ.

670. สูวุสานมูวุสานมโต โถ จ.
สู วุ อสอิจฺเจเตสํ ธาตูนํ อู อุ อสานํ อตอิจฺจาเทโส โหติ, อนฺเต ถปฺปจฺจโย จ.
สู หึสายํ, สตฺถํ. วุ สํวรเณ, วตฺถํ. อส ภุวิ, อตฺโถ.
ยทา ปน สสุ หึสายํ, วส อจฺฉาทเน, อร คติมฺหีติ จ ธาตุ, ตทา “สมาทีหิ ถ มา”ติ ถปฺปจฺจโย,
“กฺวจิ ธาตู”ติอาทินา ธาตฺวนฺตโลโป, “วคฺเค โฆสา”ติอาทินา ทฺวิตฺตํ,
สสตีติ สตฺถํ, วสียตีติ วตฺถํ, อรียตีติ อตฺโถ.

671. รนฺชุทาทีหิ ธทิทฺทกิรา กฺวจิ ช ท โลโป จ.
รนฺช อุทิอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ธ ท อิทฺท ก อิรอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ กฺวจิ,
ธาตฺวนฺตานํ ชทานํ โลโป จ โหติ.
รนฺช ราเค, ธปฺปจฺจโย, ชโลโป จ, รนฺธํ. อุทิ ปสวนกฺเลทเนสุ สํปุพฺโพ, ทปฺปจฺจโย, สมุทฺโท, อุทฺโท.
ขุท ปิปาสายํ, ขุทฺโท. ฉิทิ ทฺวิธากรเณ, ฉิทฺโท. รุทิ หึสายํ, รุทฺโท, ลุทฺโท, โล รสฺส. ภทิ กลฺยาเณ, ภทฺโท.
นิทิ กุจฺฉายํ, นิทฺทา. มุท หาเส, มุทฺทา. ทล ทุคฺคติมฺหิ, อิทฺทปฺปจฺจโย, ทลิทฺโท.
สุส โสสเน, สุจ โสเก วา, กปฺปจฺจโย, ธาตฺวนฺตสฺส กกาโร, สุกฺกํ. วจ วิยตฺติยํ วาจายํ, วก อาทาเน วา, วกฺกํ.
สก สตฺติมฺหิ, สกฺโก. อุสุ ทาเห, อุกฺกา. วช คติมฺหิ, อิรปฺปจฺจโย, อปฺปฏิหตํ วชตีติ วชิรํ.
มท อุมฺมาเท, มทิรา. เอวํ มนฺทิรํ, รุธิรํ, รุหิรํ, รุจิรํ. พธ พนฺธเน, พธิโร, พธิรา, พธิรํ, ติมิโร, ติมิรํ,
สิโร. สร หึสายํ, สริรํ. “กลิลํ, สลิล”นฺติอาทีสุ โล รสฺส. กุฏิโล, โกกิโล อิจฺจาทโย.

672. ปฏิโต หิสฺส เหรณฺหีรณฺ.
ปฏิโต ปรสฺส หิอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส เหรณฺ หีรณฺอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ.
หิ คติมฺหิ ปฏิปุพฺโพ, ปฏิปกฺเข มทฺทิตฺวา คจฺฉตีติ อตฺเถ “กฺวิ จา”ติ กฺวิปฺปจฺจโย, กฺวิโลโป,
อิมินา เหรณฺ หีรณฺอาเทสา, ณโลโป, “เตสุ วุทฺธี”ติ อาทินา ปฏิสทฺทาทิสฺส วุทฺธิ, ปาฏิเหรํ, ปาฏิหีรํ,
ยทา ปน หร หรเณติ ธาตุ, ตทา ปฏิปกฺเข หรตีติ “ปาฏิหาริย”มิติ ณฺเยนปิ สิทฺธํ.

673. กฑฺยาทีหิ โก.
กฑิอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ กปฺปจฺจโย โหติ.กฑิ เฉทเน, กปฺปจฺจเย กเต “กฺวจิ ธาตู”ติอาทินา,
“นิคฺคหีตญฺจา”ติ วา อิการานุพนฺธสฺส ธาตุสฺส นิคฺคหีตาคโม, กโลโป จ, นิคฺคหีตสฺส วคฺคนฺตตฺตํ,
กณฺโฑ อุสุ, ปริมาณญฺจ. เอวํ ฆฏิ ฆฏฺฏเน, ฆณฺโฏ, ฆณฺฏา วา. วฏิ อาวตฺตเน,
วฏิ ธารณพนฺธนสงฺฆาเตสุ วา, วณฺโฏ. กรฑิ ภาชนตฺเถ, กรณฺโฑ. มฑิ มณฺฑนตฺเถ, มณฺโฑ.
สฑิ คุมฺพตฺเถ, สณฺโฑ. ภฑิ ภณฺฑตฺเถ, ภณฺฑํ. ปฑิ ลิงฺคเวกลฺลตฺเถ, ปณฺโฑ, โส เอว ปณฺฑโก.
ทฑิ อาณายํ, ทณฺโฑ. รฑิ หึ สายํ, รณฺโฑ. ตฑิ จลนตฺเถ, วิตณฺโฑ. จฑิ จณฺฑตฺเถ, จณฺโฑ.
คฑิ สนฺนิจฺจเย, คณฺโฑ. อฑิ อณฺฑตฺเถ, อณฺโฑ. ลฑิ ชิคุจฺฉายํ, ลณฺฑํ. เมฑิ กุฏิลตฺเถ, เมณฺโฑ,
เมณฺฑโก วา. เอรฑิ หึสายํ, เอรณฺโฑ. ขฑิ เฉทนตฺเถ, ขณฺโฑ. มทิ หาเส, มนฺโท.
อิทิ ปรมิสฺสริเย, อินฺโท. จทิ อิจฺฉากนฺตีสุ, จนฺโท. ขุร เฉทเน, ขุโร อิจฺจาทิ.
“โก”ติ วตฺตเต.

674. ขาทามคมานํ ขนฺธนฺธคนฺธา.
ขาท อม คมุอิจฺเจเตสํ ธาตูนํ ขนฺธ อนฺธ คนฺธอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ, กปฺปจฺจโย จ โหติ.
ขาท ภกฺขเน, ชาติชรามรณาทีหิ สํสารทุกฺเขหิ ขชฺชตีติ ขนฺโธ. อม โรเค, อนฺโธ.
คมุ, สปฺป คติมฺหิ, คนฺโธ. กฺวจิคฺคหเณน กโลปาภาเว ขนฺธโก, อนฺธโก, คนฺธโก.
อถ วา ราสฏฺเฐน ขนฺโธ. คนฺธ สูจเน, อตฺตโน นิสฺสยสฺส คนฺธนโต สูจนโต คนฺโธ.

675. ปฏาทีหฺยลํ.
ปฏอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ, ปาฏิปทิเกหิ จ อลปฺปจฺจโย โหติ.
อฏ, ปฏ คติมฺหิ, ปเฏ อลํ สมตฺถนฺติ อตฺเถ อิมินา อลปฺปจฺจโย, “สิ”นฺติ อมาเทโส, ปฏลํ, ปฏลานิ.
ตถา กล กลเล, กลลํ. กุส เฉทนภูต ทาน สญฺจเยสุ, กุสลํ, ยทา ปน สล ลู ลาอิติ ธาตุ,
ตทา กุจฺฉิตานํ สลนโต, กุสานํ ลวนโต, กุโส วิย ลวนโต วากุเสน ลาตพฺพตฺตา กุสลนฺติ อปฺปจฺจเยน
กปฺปจฺจเยน วา รูปสิทฺธิธิ เวทิตพฺพา.
กท มเท, กทลํ. ภคนฺท เสจเน, ภคนฺทลํ. เมข กฏิวิจิตฺเต, เมขลํ, เมขลา วา. วกฺก รุกฺขตเจ, วกฺกลํ.
ตกฺก รุกฺขสิเลเส, ตกฺกลํ. ปลฺล นินฺนฏฺฐาเน, ปลฺลลํ. สทฺท หริเต, สทฺทลํ, ปรโลโป.
มูล ปติฏฺฐายํ, มุลาลํ, รสฺสตฺตํ. พิล นิสฺสเย, พิลาลํ. วิท สตฺตายํ, วิทาลํ. จฑิ จณฺฑิกฺเก, จณฺฑาโล, ทีฆตฺตํ.
วา คติคนฺธเนสุ, วาลํ. วส อจฺฉาทเน, วสโล. ปจิ วิตฺถาเร, ปจโล, ปญฺจาโล,
ปญฺจนฺนํ ราชูนํ อลนฺติปิ ปญฺจาโล. มจ โจเร, มจโล. มุส เถยฺเย, มุสโล.
โคตฺถุ วํเส, โคตฺถุโล. ปุถุ วิตฺถาเร, ปุถุโล. พหุ สงฺขฺยาเน, พหุลํ, ปรโลโป.
ยทา ปน ลา อาทาเน อิติ ธาตุ, ตทา โคตฺถุํ ลาตีติ โคตฺถุโล.เอวํ ปุถุโล, พหุลํ.
มงฺค มงฺคลฺเย, มงฺคลํ. พห วุทฺธิมฺหิ, พหลํ. กมฺพ สญฺจลเน, กมฺพลํ.สพิ มณฺฑเล, สมฺพลํ,
นิคฺคหีตาคโม, สพโล วา. อคฺค คติโกฏิลฺเล, อคฺคลํ.มฑิ ภูสายํ, มณฺฑลํ. กุฑิ ทาเห, กุณฺฑลํ อิจฺจาทิ.

676.ปุถสฺส ปุถุปถาโม วา.
ปุถอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส ปุถุ ปถอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ, อมปฺปจฺจโย จ โหติ วา, กฺวจตฺโถยํ วาสทฺโท.
ปุถ วิตฺถาเร, ปตฺถฏาติ อตฺเถ กฺวิปฺปจฺจโย, อิมินา ปุถสฺส ปุถุปถาเทสา, กฺวิโลโป.
อิตฺถิยํ อีปจฺจโย, “โอ สเร จา”ติ สุตฺเต จสทฺเทน อวาเทโส, ปุถวี, ปถวี, ปธวี, ถสฺส วตฺตํ, อมปฺปจฺจเย
ปถาเทโส, ปถโม.

677. สสฺวาทีหิ ตุทโว.
สสุอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ตุ ทุอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ.
สสุ หึสาคตีสุ, ตุปฺปจฺจโย, “กฺวจิ ธาตู”ติอาทินา ธาตฺวนฺตสฺส ตกาโร, สตฺตุ.
ชน ชนเน, ชตฺตุ. ทท ทาเน, ททฺทุ กุฏฺฐวิเสโส. อท ภกฺขเณ, อทฺทุ. มท อุมฺมาเท, มทฺทุ อิจฺจาทิ.

678. ฌาทีหิ อีวโร.
จิปาธาอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ อีวรปฺปจฺจโย โหติ.
จิ จเย, จียตีติ จีวรํ. ปา ปาเน, ปาตีติ ปีวโร ปีโน. ธา ธารเณ, ธีวโร เกวฏฺโฏ.

679. มุนาทีหิ จิ.
มุนาทีหิ ธาตูหิ อิปฺปจฺจโย โหติ, จสทฺเทน ปาฏิปทิเกหิ จ.
มุน ญาเณ, มุนาตีติ มุนิ, วาธิการา น วุทฺธิ. ยต ยตเน, ยตตีติ ยติ. อคฺค คติโกฏิลฺเล, อคฺคิ.
ปต คติมฺหิ, ปติ. สุจ โสจกมฺมนิ, สุจิ. รุจ ทิตฺติมฺหิ, รุจิ. อิส ปริเยสเน, สีลาทิคุเณ เอสตีติ อิสิ.
กุ สทฺเท, กวิ, วุทฺธิ, อวาเทโส จ. รุ สทฺเท, รวิ, ทธิ, กุฏิ. อสุ เขปเน, อสิ. ราช ทิตฺติมฺหิ, ราชิ.
คปุ, สปฺป คติมฺหิ, สปฺปิ. อจฺจ ปูชายํ, อจฺจิ. ชุต ทิตฺติมฺหิ, โชติ, นนฺทิ, ทีปิ, กิมิ, อการสฺส อิตฺตํ.
ตมุ กงฺขายํ, ติมิ. พุธ โพธเน, พุชฺฌตีติ โพธิ. กสวิเลขเน, กสิ. กปิ จลเน, กปิ, กลิ, พลิ, มสิ, ธนิ,
หริ, อริ, คิริ อิจฺจาทโย.
ปาฏิปทิกโต ปน มหาลิ, ภทฺทาลิ, มณิ, อรณิ, ตรณิ, ธรณิ, สรณิ, ธมณิ, อวนิ, อสนิ, วสนิ อิจฺจาทิ.

680. วิทาทีหฺยูโร.
วิทอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ อูรปฺปจฺจโย โหติ.
วิท ลาเภ, วนฺทิตุํ อลํ อนาสนฺนตฺตาติ อตฺเถ อูรปฺปจฺจโย. วิทูโร, วิชฺชูโร วา, วิทูเร ชาโต เวทู โรมณิ.
วล, วลฺล สาธารณพนฺธเนสุ, วลฺลูโร. มส อามสเน, มสูโร. สิท สิงฺคาเร, สินฺทูโร, นิคฺคหีตาคโม.
ทุ คติมฺหิ, ทูโร. กุ สทฺเท, กูโร. กปุ หึสาตกฺกลคนฺเธสุ, กปฺปูโร, ทฺวิตฺตํ.
มย คติมฺหิ, มยูโร, มหิยํ รวตีติวา มยูโรติ.

“วณฺณาคโม วณฺณวิปริยโย จ, ทฺเว จาปเร วณฺณวิการนาสา;
ธาตุสฺส จตฺถาติสเยน โยโค, ตทุจฺจเต ปญฺจวิธํ นิรุตฺต”นฺติ—

วุตฺฺตนิรุตฺติลกฺขณานุสาเรน “เตสุ วุทฺธี”ติอาทินา, “กฺวจิ ธาตู”ติอาทินา จ รูปสิทฺธิธิ เวทิตพฺพา.
อุทิ ปสวนกฺเลทเนสุ, อุนฺทิตุมลํ สมตฺโถติ อุนฺทูโร. ขชฺช ภกฺขเณ, ขาทิตุํ อลนฺติ ขชฺชูโร.
กุร อกฺโกเส, อกฺโกสิตุมลนฺติ กุรูโร. สุ หึสายํ, สูโร.

681. หนาทีหิ ณุนุตโว.
หนอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ณุ นุ ตุอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ.
ณุปฺปจฺจเย หน หึสาคตีสุ, หนตีติ หณุ. ชน ชนเน, ชายตีติ ชาณุ, ธาตฺวนฺตโลโป, ทีโฆ.
ภา ทิตฺติมฺหิ, ภาตีติ ภาณุ. ริ สนฺตาเน, รยตีติ เรณุ รโช. ขนุ อวทารเณ, ขนฺติ, ขญฺญตีติ วา ขาณุ.
อม คตฺยาทีสุ, อมตีติ อณุ, ธาตฺวนฺตโลโป.
นุปฺปจฺจเย— เว ตนฺตสนฺตาเน, วายตีติ เวนุ, เวณุ วา. เธ ปาเน, ธายติวจฺฉํ ปาเยตีติ เธนุ, ภาตีติ ภานุ.
ตุปฺปจฺจเย — ธา ธารเณ, กฺริยํ, ลกฺขณํ วา ธาเรตีติ ธาตุ. สิ พนฺธเน, สียติ พนฺธียตีติ เสตุ.
กี ธนวิโยเค, กิ อุนฺนติมฺหิ, อุทฺธํ คจฺฉตีติ เกตุ. หิ คติมฺหิ, หิโนตีติ เหตุ. ชน ชนเน, ชายตีติ ชนฺตุ.
ตนุ วิตฺถาเร, ตโนตีติ ตนฺตุ. วส นิวาเส, วสติ เอตฺถ ผลํ ตทายตฺตวุตฺฺติตายาติ วตฺถุ,
“กฺวจิ ธาตู”ติอาทินา สตการสํโยคสฺส ตฺถาเทโส.

682. กุฏาทีหิโฐ.
กุฏาทีหิ ธาตูหิ ฐปฺปจฺจโย โหติ.
กุฏ เฉทเน, กุฏติ ฉินฺทตีติ กุฏฺโฐ พฺยาธิ. กุส เฉทนปูรณคนฺเธสุ, กุสตีติ โกฏฺโฐ อุทรํ,
ธาตฺวนฺตโลปทฺวิตฺตานิ. กฏมทฺทเน, กฏติ มทฺทตีติ กฏฺฐํ. กณ นิมีลเน, กณฺโฐ.

683. มนุปูรสุณาทีหิ อุสฺสนุสิสา.
มนุ ปูร สุณอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ, ปาฏิปทิเกหิ จ อุสฺสนุสอิสอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ.
มนุ โพธเน, อุสฺส นุสา, มนเต ชานาตีติ มนุสฺโส, มานุโส วา, ธาตฺวนฺตสฺส อาตฺตํ.
ปูร ทานปูรเณสุ, ปูรตีติ ปุริโส, รสฺสตฺตํ, โปโส, รการิการานํ โลโป,
วุทฺธิ จ, ปุเร อุจฺเจ ฐาเน เสตีติ ปุริโส.
สุณ หึสากุลสนฺธาเนสุ, สุณติ กุลํ สนฺทหตีติ สุณิสา.
กุ กุจฺฉิเต, กวียตีติ กรีสํ มลํ, กุสฺส กรตฺตํ, ทีโฆ จ.
สุ หึสายํ, อนฺธการวิธมเนน สตฺตานํ ภยํ หึสตีติ สูริโย, รการาคโม, สการสฺส ยตฺตญฺจ.
มห ปูชายํ, มหตีติ มหิโส, มหิยํ เสตีติปิ มหิโส. สิ พนฺธเน, สียติ พนฺธียตีติสีสํ อิจฺจาทิ.

684. อกฺขเรหิ การ.
อกฺขเรหิ อกฺขรวาจเกหิ วณฺเณหิ การปฺปจฺจโย โหติ.
ตทฺธิตาทิสุตฺเต จคฺคหเณน นามพฺยปเทเส สฺยาทฺยุปฺปตฺติ, อกาโร, อการํ, อกาเรน อิจฺจาทิ,
อากาโร, โอกาโร, กกาโร, ยกาโร, หกาโร, ฬกาโร. เอวการาทีสุ ปน กรียติ อุจฺจารียตีติ กาโร สทฺโท,
เอว จ โส กาโร จาติ เอวกาโร. เอวํ ธิกาโร, หุํกาโร, สาธุกาโร.

อิกาโร ธาตุนิทฺเทเส, วิกรณนฺธิโตติ จ;
ภวนฺเตตฺถ คมิสฺสาทิ, หนตฺยาทีติ ญาปกา.

อุณาทิปฺปจฺจยนฺตนโย.

ตพฺพาที ณาทโย นิฏฺฐา, ตเว ตุนาทโย ตถา;
มานนฺตาทิ อุณาทีติ, ฉทฺธา กิตกสงฺคโห.

อิติ ปทรูปสิทฺธิธิยํ กิพฺพิธานกณฺโฑ สตฺตโม.

นิคมน

สนฺธิ นามํ การกญฺจ, สมาโส ตทฺธิตํ ตถา;
อาขฺยาตํ กิตกํ กณฺฑา, สตฺติเม รูปสิทฺธิธิยํ.
เตธา สนฺธึ จตุทฺธา ปทมปิ จตุธา ปญฺจธา นามิกญฺจ,
พฺยาสา ฉกฺการกํ ฉสฺสมสนมปิ ฉพฺเภทโต ตทฺธิตญฺจ;
อาขฺยาตํ อฏฺฐธา ฉพฺพิธมปิ กิตกํ ปจฺจยานํ ปเภทา,
ทีเปนฺตี รูปสิทฺธิธี จิรมิธ ชนตาพุทฺธิวุฑฺฒิî กโรตุ.
วิขฺยาตานนฺทเถรวฺหยวรคุรุนํ ตมฺพปณฺณิทฺธชานํ,
สิสฺโส ทีปงฺกราขฺยทฺทมิฬวสุมตี ทีปลทฺธปฺปกาโส.
พาลาทิจฺจาทิวาสทฺวิตยมธิวสํ สาสนํ โชตยี โย,
โสยํ พุทฺธปฺปิยวฺโห ยติ อิมมุชุกํ รูปสิทฺธิธึ อกาสิ.


อิติ ปทรูปสิทฺธิธิปกรณํ นิฏฺฐิตํ.


 

 

กจฺจายนสุตฺตํ

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

เลขแถวหน้าเรียงลำดับตามกัจจายนปาฐ เลขแถวหลังเรียงตามปทรูปสิทธิ

    . สนฺธิ


    , . อตฺโถ อกฺขรสญฺญาโต.
    , . อกฺขราปาทโย เอกจตฺตาลิสํ.
    , ตตฺโถทนฺตา สรา อฏฺฐ.
    , . ลหุมตฺตา ตโย รสฺสา.
    , . อญฺเญ ทีฆา.
    , . เสสา พฺยญฺชนา.
    , . วคฺคา ปญฺจปญฺจโส มนฺตา.
    ,  . อํอิติ นิคฺคหิตํ.
    , ๑๑. ปรสมญฺญา ปโยเค.
     
    ,  . ปุพฺพมโธฐิตมสฺสรํ สเรน วิโยชเย.
    ๑๑,  
    . นเย ปรํ ยุตฺเต.

    อิติ สนฺธิกปฺเป ปฐโม กณฺโฑ.