Copyright 2017 - Custom text here

สุโพธาลงฺการ



นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

ปฐมปริจฺเฉท

โทสาวโพธ
รตนตฺตยปฺปณาม

1. มุนินฺทวทนมฺโภช-, คพฺภสมฺภวสุนฺทรี;
สรณํ ปาณินํ วาณี, มยฺหํ ปีณยตํ มนํ.

นิมิตฺต

2. รามสมฺมาทฺยาลงฺการา, สนฺติ สนฺโต ปุราตนา;
ตถาปิ ตุ วฬญฺเชนฺติ, สุทฺธมาคธิกา น เต.

อภิธานาทิกํ
3. เตนาปิ นาม โตเสยฺย-, เมเตลงฺการวชฺชิเต;
อนุรูเปนาลงฺกาเร-, เนสเมโส ปริสฺสโม.

4. เยสํ น สญฺจิตา ปญฺญา-, เนกสตฺถนฺตโรจิตา;
สมฺโมหพฺภาหตาเวเต, นาวพุชฺฌนฺติ กิญฺจิปิ.

5. กึ เตหิ ปาทสุสฺสูสา, เยสํ นตฺถิ ครูนิห;
เย ตปฺปาทรโชกิณฺณา, เตว สาธูวิเวกิโน.

6. กพฺพนาฏกนิกฺขิตฺต-, เนตฺตจิตฺตา กวิชฺชนา;
ยํ กิญฺจิ รจยนฺเตตํ, น วิมฺหยกรํ ปรํ.

7. เตเยว ปฏิภาวนฺโต, โสว พนฺโธ สวิมฺหโย;
เยน โตเสนฺติ วิญฺญู เย, ตตฺถาปฺยาวิหิตาทรา.

8. พนฺโธ จ นาม สทฺท,ตฺถา, สหิตา โทสวชฺชิตา.
ปชฺช คชฺช วิมิสฺสานํ, เภเทนา’ยํ ติธา ภเว.

9. นิพนฺโธ จา’นิพนฺโธ จ, ปุน ทฺวิธา นิรุปฺปเต.
ตํ ตุ ปาเปนฺตฺย’ลงฺการา, วินฺทนียตรตฺตนํ.

10. อนวชฺชํ มุขมฺโภช ‚, มนวชฺชา จ ภารตี.
อลงฺกตา’ว โสภนฺเต, กึ นุ เต นิร’ลงฺกตา?

11. วินา ครูปเทสํ ตํ, พาโล’ลงฺกตฺตุ มิจฺฉติ;
สมฺปาปุเณ น วิญฺญูหิ, หสฺสภาวํ กถํ นุ โส?

12. คนฺโถปิ กวิวาจาน, มลงฺการ’ปฺปกาสโก;
ยาติ ตพฺพจนียตฺตํ, ต’พฺโพหารู’ปจารโต.

13. ทฺวิปฺปการา อลงฺการา, ตตฺถ สทฺท, ตฺถเภทโต.
สทฺทตฺถา พนฺธนามา’ว, ตํสชฺชิต ตทาวลิ.

14. คุณาลงฺการสํยุตฺตา, อปิ โทสลว’งฺกิตา;
ปสํสิยา น วิญฺญูหิ, สา กญฺญา วิย ตาทิสี.

15. เตน โทสนิราโส’ว, มหุสฺสาเหน สาธิโย;
นิทฺโทสา สพฺพถา สา’ยํ, สคุณา น ภเวยฺย กึ?

16. สา’ลงฺการวิยุตฺตา’ปิ, คุณยุตฺตา มโนหรา;
นิทฺโทสา โทสรหิตา, คุณยุตฺตา วธู วิย.

17. ปเท วากฺเย ตทตฺเถ จ, โทสา เย วิวิธา มตา.
โส’ทาหรณ เมเตสํ, ลกฺขณํ กถยามฺย’หํ.

ปทโทส อุทฺเทส

18. วิรุทฺธตฺถนฺตรา, ฌตฺถ, กิลิฏฺฐานิ, วิโรธิ จ;
เนยฺยํ, วิเสสนาเปกฺขํ, หีนตฺถก มนตฺถกํ.

วากฺยโทส อุทฺเทส

19. โทสา ปทาน วากฺยาน, เมกตฺถํ ภคฺครีติกํ;
ตถา พฺยากิณฺณ คามฺมานิ, ยติหีนํ กมจฺจุตํ;
อติวุตฺฺต มเปตตฺถํ, สพนฺธผรุสํ ตถา.

วากฺยตฺถโทสอุทฺเทส

20. อปกฺกโม’, จิตฺยหีนํ, ภคฺครีติ, สสํสยํ;
คามฺมํ ทุฏฺฐาลงฺกตีติ, โทสา วากฺยตฺถนิสฺสิตา.

ปทโทสนิทฺเทส

21. วิรุทฺธตฺถนฺตรํ ตญฺหิ, ยสฺส’ญฺญตฺโถ วิรุชฺฌติ.
อธิปฺเปเต ยถา เมโฆ, วิสโท สุขเย ชนํ.

22. วิเสสฺย มธิกํ เยนา, ฌตฺถ เมตํ ภเว ยถา.
โอภาสิตา’เสสทิโส, ขชฺโชโต’ยํ วิราชเต.

23. ยสฺส’ตฺถา’วคโม ทุกฺโข, ปกตฺยา’ทิวิภาคโต;
กิลิฏฺฐํ ตํ ยถา ตาย, โส’ย มาลิงฺคฺยเต ปิยา.

24. ยํ กิลิฏฺฐปทํ มนฺทา, ภิเธยฺยํ ยมกาทิกํ.
กิลิฏฺฐปทโทเส’ว, ตมฺปิ อนฺโต กรียติ.

25. ปตีตสทฺทรจิตํ, สิลิฏฺฐปทสนฺธิกํ;
ปสาทคุณสํยุตฺตํ, ยมกํ มต เมทิสํ.

26. อพฺยเปตํ พฺยเปต’ญฺญ, มาวุตฺฺตา’เนกวณฺณชํ.
ยมกํ ตญฺจ ปาทาน, มาทิ, มชฺฌ, นฺต, โคจรํ.

อพฺยเปต ปฐมปาทาทิ ยมกํ

27. สุชนา’สุชนา สพฺเพ, คุเณนาปิ วิเวกิโน;
วิเวกํ น สมายนฺติ, อวิเวกิชนนฺติเก.

อพฺยเปต ปฐม ทุติย ปาทาทิ ยมกํ

28. กุสลา’กุสลา สพฺเพ, ปพลา’ปพลา ถวา;
โน ยาตา ยาว’โหสิตฺตํ, สุขทุกฺขปฺปทา สิยุํ;

อพฺยเปต ปฐม ทุติย ตติยปาทาทิ ยมกํ.

29. สาทรํ สา ทรํ หนฺตุ, วิหิตา วิหิตา มยา;
วนฺทนา วนฺทนามาน, ภาชเน รตนตฺตเย.

อพฺยเปต จตุกฺกปาทาทิ ยมกํ

30. กมลํ ก’มลํ กตฺตุํ, วนโท วนโท’มฺพรํ;
สุคโต สุคโต โลกํ, สหิตํ ส หิตํ กรํ.

31. อพฺยเปตาทิยมก, สฺเสโส เลโส นิทสฺสิโต;
เญยฺยานิ’มาเยว ทิสา, ย’ญฺญานิ ยมกานิปิ.

32. อจฺจนฺตพหโว เตสํ, เภทา สมฺเภทโยนิโย;
ตถาปิ เกจิ สุกรา, เกจิ อจฺจนฺตทุกฺกรา.

33. ยมกํ ตํ ปเหลี ‚ จ, เนกนฺตมธุรานิ’ติ.
อุเปกฺขิยนฺติ สพฺพานิ, สิสฺสเขทภยา มยา.

34. เทสกาลกลาโลก, ญายาคมวิโรธิ ยํ;
ตํ วิโรธิปทํ เจ’ต, มุทาหรณโต ผุฏํ.

35. ย ทปฺปตีต มานีย, วตฺตพฺพํ เนยฺย มาหุ ตํ.
ยถา สพฺพาปิ ธวลา, ทิสา โรจนฺติ รตฺติยํ.

36. เนทิสํ พหุ มญฺญนฺติ, สพฺเพ สพฺพตฺถ วิญฺญุโน;
ทุลฺลภา’วคตี สทฺท, สามตฺถิยวิลงฺฆินี.

37. สิยา วิเสสนาเปกฺขํ, ยํ ตํ ปตฺวา วิเสสนํ.
สาตฺถกํ ตํ ยถา ตํ โส, ภิยฺโย ปสฺสติ จกฺขุนา.

38. หีนํ กเร วิเสสฺยํ ยํ, ตํ หีนตฺถํ ภเว ยถา.
นิปฺปภี กต ขชฺโชโต, สมุเทติ ทิวากโร.

39. ปาทปูรณมตฺตํ ยํ, อนตฺถมิติ ตํ มตํ.
ยถา หิ วนฺเท พุทฺธสฺส, ปาทปงฺเกรุหํ ปิ จ.

วากฺยโทส นิทฺเทส

40. สทฺทโต อตฺถโต วุตฺฺตํ, ยตฺถ ภิยฺโยปิ วุจฺจติ;
ต เมกตฺถํ ยถา’ภาติ, วาริโท วาริโท อยํ.

ยถา จ
41. ติตฺถิยงฺกุรพีชานิ, ชหํ ทิฏฺฐิคตานิ’ห;
ปสาเทติ ปสนฺเน’โส, มหามุนิ มหาชเน.

42. อารทฺธกฺกมวิจฺเฉทา, ภคฺครีติ ภเว ยถา.
กาปิ ปญฺญา, โกปิ ปคุโณ, ปกตีปิ อโห ตว.

43. ปทานํ ทุพฺพินิกฺเขปา, พฺยาโมโห ยตฺถ ชายติ;
ตํ พฺยากิณฺณนฺติ วิญฺเญยฺยํ, ตทุทาหรณํ ยถา.

44. พหุคุเณ ปณมติ, ทุชฺชนานํ ปฺยยํ ชโน.
หิตํ ปมุทิโต นิจฺจํ, สุคตํ สมนุสฺสรํ.

45. วิสิฏฺฐวจนา’เปตํ, คามฺมํ’ตฺย’ภิมตํ ยถา.
กญฺเญ กามยมานํ มํ, น กามยสิ กึนฺวิ’ทํ?

46. ปทสนฺธานโต กิญฺจิ, ทุปฺปตีติกรํ ภเว;
ตมฺปิ คามฺมํ ตฺย’ภิมตํ, ยถา ยาภวโต ปิยา.

47. วุตฺฺเตสุ สูจิเต ฏฺฐาเน, ปทจฺเฉโท ภเว ยติ;
ยํ ตาย หีนํ ตํ วุตฺฺตํ, ยติหีนนฺติ สา ปน.

48. ยติ สพฺพตฺถปาทนฺเต, วุตฺฺตฑฺเฒ จ วิเสสโต.
ปุพฺพาปราเนกวณฺณ, ปทมชฺเฌปิ กตฺถจิ.

ตตฺโถทาหรณปจฺจุทาหรณานิ ยถา

49. ตํ นเม สิรสา จามิ, กรวณฺณํ ตถาคตํ.
สกลาปิ ทิสา สิญฺจ, ติว โสณฺณรเสหิ โย.

50. สโร สนฺธิมฺหิ ปุพฺพนฺโต, วิย โลเป วิภตฺติยา;
อญฺญถา ตฺว’ญฺญถา ตตฺถ, ยา’เทสาทิ ปรา’ทิ’ว.

51. จาที ปุพฺพปทนฺตา’ว, นิจฺจํ ปุพฺพปทสฺสิตา.
ปาทโย นิจฺจสมฺพนฺธา, ปราทีว ปเรน ตุ.

สพฺพตฺโถทาหรณานิ ยถา

52. นเม ตํ สิรสา สพฺโพ, ปมา’ตีตํ ตถาคตํ.
ยสฺส โลกคฺคตํ ปตฺต, สฺโส’ปมา น หิ ยุชฺชติ.

53. มุนินฺทํ ตํ สทา วนฺทา, มฺย’นนฺตมติ มุตฺตมํ.
ยสฺส ปญฺญา จ เมตฺตา จ, นิสฺสีมาติ วิชมฺภติ.

จาทิปาทีสุ ปจฺจุทาหรณานิ ยถา

54. มหาเมตฺตา มหาปญฺญา, จ ยตฺถ ปรโมทยา.
ปณมามิ ชินํ ตํ ป, วรํ วรคุณา’ลยํ.

55. ปทตฺถกฺกมโต มุตฺตํ, กมจฺจุต มิทํ ยถา.
เขตฺตํ วา เทหิ คามํ วา, เทสํ วา มม โสภนํ.

56. โลกิยตฺถ มติกฺกนฺตํ, อติวุตฺฺตํ มตํ ยถา.
อติสมฺพาธ มากาส, เมติสฺสา ถนชมฺภเน.

57. สมุทายตฺถโต’เปตํ, ตํ อเปตตฺถกํ ยถา.
คาวิปุตฺโต พลิพทฺโธ, ติณํ ขาที ปิวี ชลํ.

58. พนฺเธ ผรุสตา ยตฺถ, ตํ พนฺธผรุสํ ยถา.
ขรา ขิลา ปริกฺขีณา, เขตฺเต ขิตฺตํ ผลตฺย’ลํ.

วากฺยตฺถโทส นิทฺเทส

59. เญยฺยํ ลกฺขณ มนฺวตฺถ, วเสนา’ปกฺกมาทินํ.
อุทาหรณ เมเตสํ, ทานิ สนฺทสฺสยามฺย’หํ.

ตตฺถา’ปกฺกมํ ยถา
60. ภาวนา, ทาน, สีลานิ, สมฺมา สมฺปาทิตานิ’ห.
โภค, สคฺคาทิ, นิพฺพาน, สาธนานิ น สํสโย.

โอจิตฺยหีนํ ยถา
61. ปูชนียตโร โลเก, อห เมโก นิรนฺตรํ.
มเยกสฺมึ คุณา สพฺเพ, ยโต สมุทิตา อหุํ.

ยถา จ
62. ยาจิโต’หํ กถํ นาม, น ทชฺชามฺย’ปิ ชีวิตํ.
ตถาปิ ปุตฺตทาเนน, เวธเต หทยํ มม.

ภคฺครีติ ยถา
63. อิตฺถีนํ ทุชฺชนานญฺจ, วิสฺสาโส โนปปชฺชเต.
วิเส สิงฺคิมฺหิ นทิยํ, โรเค ราชกุลมฺหิ จ.

สสํสยํ ยถา
64. มุนินฺทจนฺทิมา โลก, สรโลลวิโลจโน;
ชโน’ วกฺกนฺตปนฺโถ’ว, โคปทสฺสนปีณิโต.

65. วากฺยตฺถโต ทุปฺปตีติ, กรํ คามฺมํ มตํ ยถา.
โปโส วีริยวา โส’ยํ, ปรํ หนฺตฺวา น วิสฺสมี.

66. ทุฏฺฐาลงฺกรณํ เตตํ ‚, ยตฺถา’ลงฺการทูสนํ.
ตสฺสา’ลงฺการนิทฺเทเส, รูป มาวิ ภวิสฺสติ.

67. กโต’ตฺร สงฺเขปนยา มยา’ยํ, โทสาน เมสํ ปวโร วิภาโค;
เอโส’ว’ลํ โพธยิตุํ กวีนํ, ตมตฺถิ เจ เขทกรํ ปรมฺปิ.

อิติ สงฺฆรกฺขิตมหาสามิวิรจิเต สุโพธาลงฺกาเร
โทสาวโพโธ นาม ปฐโม ปริจฺเฉโท.



2. ทุติยปริจฺเฉท

โทสปริหาราวโพธ
68. กทาจิ กวิโกสลฺลา, วิโรโธ สกโล ปฺย’ยํ;
โทสสงฺขฺย มติกฺกมฺม, คุณวีถึ วิคาหเต.

69. เตน วุตฺฺตวิโรธาน, มวิโรโธ ยถา สิยา;
ตถา โทสปริหารา, วโพโธ ทานิ นียเต.

ตตฺถ วิรุทฺธตฺถนฺตรสฺส ปริหาโร ยถา
70. วินฺทนฺตํ ปากสาลีนํ, สาลีนํ ทสฺสนา สุขํ;
ตํ กถํ นาม เมโฆ’ยํ, วิสโท สุขเย ชนํ?

ยถา วา
71. วินายโกปิ นาโค สิ, โคตโมปิ มหามติ.
ปณีโตปิ รสา’เปโต, จิตฺตา เม สามิ เต คติ.

อฌ’ตฺถสฺส ยถา
72. กถํ ตาทิคุณาภาเว, โลกํ โตเสติ ทุชฺชโน?
โอภาสิตาเสสทิโส, ขชฺโชโต นาม กึ ภเว?

73. ปเหลิกาย ‚ มารุฬฺหา, น หิ ทุฏฺฐา กิลิฏฺฐตา.
ปิยา สุขา’ลิงฺคิตํ ก, มาลิงฺคติ นุ โน อิติ.

74. ยมเก โน ปโยเชยฺย, กิลิฏฺฐปท มิจฺฉิเต;
ตโต ยมก มญฺญํ ตุ, สพฺพ เมตํมยํ วิย.

เทสวิโรธิโน ยถา
75. โพธิสตฺตปฺปภาเวน, ถเลปิ ชลชานฺย’หุํ.
นุทนฺตานิ’ว สุจิรา, วาสกฺเลสํ ตหึ ชเล.

กาลวิโรธิโน ยถา
76. มหานุภาว ปิสุโน, มุนิโน มนฺท มารุโต;
สพฺโพตุกมยํ วายิ, ธุนนฺโต กุสุมํ สมํ.

กลาวิโรธิโน ยถา
77. นิมุคฺคมานโส พุทฺธ, คุเณ ปญฺจสิขสฺสปิ;
ตนฺติสฺสร วิโรโธ โส, น สมฺปีเณติ กํ ชนํ?

โลกวิโรธิโน ยถา
78. คณเย จกฺกวาฬํ โส, จนฺทนายปิ สีตลํ;
สมฺโพธิ สตฺต หทโย, ปทิตฺต’งฺคารปูริตํ.

ญายวิโรธิโน ยถา
79. ปริจฺจตฺตภโวปิ ตฺว, มุปนีตภโว อสิ.
อจินฺตฺยคุณสาราย, นโม เต มุนิปุงฺคว.

อาคมวิโรธิโน ยถา
80. เนวา’ลปติ เกนา’ปิ, วจีวิญฺญตฺติโต ยติ.
สมฺปชานมุสาวาทา, ผุเสยฺยา’ปตฺติทุกฺกฏํ.

เนยฺยสฺส ยถา
81. มรีจิจนฺทนา’เลป, ลาภา สีตมรีจิโน;
อิมา สพฺพาปิ ธวลา, ทิสา โรจนฺติ นิพฺภรํ.

ยถา วา
82. มโนนุรญฺชโน มาร, งฺคนาสิงฺคารวิพฺภโม;
ชิเนนา’สมนุญฺญาโต, มารสฺส หทยา’นโล.

วิเสสนาเปกฺขสฺส ยถา
83. อปยาตา’ปราธมฺปิ, อยํ เวรี ชนํ ชโน;
โกธปาฏลภูเตน, ภิยฺโย ปสฺสติ จกฺขุนา.

หีนตฺถสฺส ยถา
84. อปฺปกานมฺปิ ปาปานํ, ปภาวํ นาสเย พุโธ.
อปิ นิปฺปภาตา’นีต, ขชฺโชโต โหติ ภาณุมา.

อนตฺถสฺส ยถา
85. น ปาทปูรณตฺถาย, ปทํ โยเชยฺย กตฺถจิ,
ยถา วนฺเท มุนินฺทสฺส, ปาทปงฺเกรุหํ วรํ.

86. ภยโกธปสํสาทิ, วิเสโส ตาทิโส ยทิ;
วตฺตุํ กามียเต โทโส, น ตตฺเถ’กตฺถตากโต.

ยถา
87. สปฺโป สปฺโป! อยํ หนฺท, นิวตฺตตุ ภวํ ตโต,
ยทิ ชีวิตุกาโม’สิ, กถํ ต มุปสปฺปสิ?

ภคฺครีติโน ยถา
88. โยโกจิ รูปา’ติสโย, กนฺติ กาปิ มโนหรา.
วิลาสา’ติสโย โกปิ, อโห! พุทฺธมโห’ทโย.

89. อพฺยาโมหกรํ พนฺธํ, อพฺยากิณฺณํ มโนหรํ;
อทูรปท วินฺยาสํ, ปสํสนฺติ กวิสฺสรา.

ยถา
90. นีลุปฺปลา’ภํ นยนํ, พนฺธุกรุจิโร’ธโร.
นาสา เหม’งฺกุโส เตน, ชิโน’ยํ ปิยทสฺสโน.

91. สมติกฺกนฺต คามฺมตฺตํ, กนฺต วาจา’ภิสงฺขตํ;
พนฺธนํ รสเหตุตฺตา, คามฺมตฺตํ อติวตฺตติ.

ยถา
92. ทุโนติ กามจณฺฑาโล, โส มํ สทย นิทฺทโย.
อีทิสํ พฺยสนา’ปนฺนํ, สุขีปิ กิ มุเปกฺขเส?

93. ยติหีนปริหาโร, น ปุเน’ทานิ นียเต.
ยโต น สวนุ’พฺเพคํ, เหฏฺฐา เยสํ วิจาริตํ.

กมจฺจุตสฺส ยถา
94. อุทารจริโต’สิ ตฺวํ, เตเน’วา’ราธนา ตฺวยิ;
เทสํ วา เทหิ คามํ วา, เขตฺตํ วา มม โสภนํ.

อติวุตฺฺตสฺส ยถา
95. มุนินฺทจนฺทสมฺภูต, ยโสราสิมรีจินํ;
สกโลปฺย’ย มากาโส, นา’วกาโส วิชมฺภเน.

96. วากฺยํ พฺยาปนฺนจิตฺตานํ, อเปตตฺถํ อนินฺทิตํ.
เตนุ’มฺมตฺตาทิกานํ ตํ, วจนา’ญฺญตฺร ทุสฺสติ.

ยถา
97. สมุทฺโท ปียเต โส’ย, มห’มชฺช ชราตุโร.
อิเม คชฺชนฺติ ชีมูตา, สกฺกสฺเส’ราวโณ ปิโย.

98. สุขุมาลา’วิโรธิตฺต, ทิตฺตภาวปฺปภาวิตํ;
พนฺธนํ พนฺธผรุส, โทสํ สํทูสเยยฺย ตํ.

ยถา
99. ปสฺสนฺตา รูปวิภวํ, สุณนฺตา มธุรํ คิรํ.
จรนฺติ สาธู สมฺพุทฺธ, กาเล เกฬิปรมฺมุขา.

อปกฺกมสฺส ยถา
100. ภาวนา, ทาน, สีลานิ, สมฺมา สมฺปาทิตานิ’ห.
นิพฺพาน, โภค, สคฺคาทิ, สาธนานิ น สํสโย.

101. อุทฺทิฏฺฐวิสโย โกจิ, วิเสโส ตาทิโส ยทิ;
อนุ’ทฺทิฏฺเฐสุ เนว’ตฺถิ, โทโส กมวิลงฺฆเน.

ยถา
102. กุสลา’กุสลํ อพฺยา, กต’มิจฺเจสุ ปจฺฉิมํ.
อพฺยากตํ ปากทํ น, ปากทํ ปฐมทฺวยํ.

103. สคุณานา’วิกรเณ, การเณ สติ ตาทิเส;
โอจิตฺยหีนตา’ปตฺติ, นตฺถิ ภูตตฺถสํสิโน.

104. โอจิตฺยํ นาม วิญฺเญยฺยํ, โลเก วิขฺยาต มาทรา;
ตตฺโถ’ปเทสปภวา, สุชนา กวิปุงฺควา.

105. วิญฺญาโตจิตฺยวิภโว, จิตฺยหีนํ ปริหเร;
ตโต’จิตฺยสฺส สมฺโปเส, รสโปโส สิยา กเต.

ยถา
106. โย มารเสน มาสนฺน, มาสนฺนวิชยุ’สฺสโว.
ติณายปิ น มญฺญิตฺถ, โส โว เทตุ ชยํ ชิโน.

107. อารทฺธกตฺตุกมฺมาทิ, กมา’ติกฺกมลงฺฆเน;
ภคฺครีติวิโรโธ’ยํ, คตึ น กฺวา’ปิ วินฺทติ.

ยถา
108. สุชน’ญฺญาน มิตฺถีนํ, วิสฺสาโส โน’ปปชฺชเต.
วิสสฺส สิงฺคิโน โรค, นทีราชกุลสฺส จ.

ยถา
109. เภสชฺเช วิหิเต สุทฺธ, พุทฺธาทิรตนตฺตเย.
ปสาท มาจเร นิจฺจํ, สชฺชเน สคุเณปิ จ.

สสํสยสฺส ยถา
110. มุนินฺทจนฺทิมา’โลก, รส โลล วิโลจโน;
ชโน’วกฺกนฺตปนฺโถ’ว, รํสิทสฺสนปีณิโต.

111. สํสยาเย’ว ยํกิญฺจิ, ยทิ กีฬาทิเหตุนา;
ปยุชฺชเต น โทโส’ว, สสํสยสมปฺปิโต.

ยถา
112. ยาเต ทุติยํ นิลยํ, ครุมฺหิ สกเคหโต.
ปาปุเณยฺยาม นิยตํ, สุข’มชฺฌยนา’ทินา.

113. สุภคา ภคินี สา’ยํ, เอตสฺสิ’จฺเจวมาทิกํ.
น ‘คามฺม’มิติ นิทฺทิฏฺฐํ, กวีหิ สกเลหิปิ.

114. ทุฏฺฐา’ลงฺการวิคเม, โสภนา’ลงฺกติกฺกโม;
อลงฺการปริจฺเฉเท, อาวิภาวํ คมิสฺสติ.

115. โทเส ปรีหริตุ เมส วโร’ปเทโส,
สตฺถนฺตรานุสรเณน กโต มเยวํ;
วิญฺญายิ’มํ ครุวราน’ธิก’ปฺปสาทา,
โทเส ปรํ ปริหเรยฺย ยโสภิลาสี.

อิติ สงฺฆรกฺขิตมหาสามิวิรจิเต สุโพธาลงฺกาเร
โทสปริหาราวโพโธ นาม ทุติโย ปริจฺเฉโท.




3. ตติยปริจฺเฉท

คุณาวโพธ
อนุสนฺธิ

116. สมฺภวนฺติ คุณา ยสฺมา, โทสาเน’ว’มติกฺกเม;
ทสฺเสสฺสํ เต ตโต ทานิ, สทฺเท สมฺภูสยนฺติ เย.

สทฺทาลงฺการ อุทฺเทส
117. ปสาโท’โช, มธุรตา, สมตา, สุขุมาลตา;
สิเลโส’ทรตา, กนฺติ, อตฺถพฺยตฺติ, สมาธโย.

สทฺทาลงฺการ ปโยชน
118. คุเณเห’เตหิ สมฺปนฺโน, พนฺโธ กวิมโนหโร;
สมฺปาทิยติ กตฺตูนํ, กิตฺติ มจฺจนฺตนิมฺมลํ.

สทฺทาลงฺการ นิทฺเทส
119. อทูราหิตสมฺพนฺธ, สุภคา ยา ปทา’วลิ;
สุปสิทฺธิธา’ภิเธยฺยา’ยํ, ปสาทํ ชนเย ยถา.

120. อลงฺกโรนฺตา วทนํ, มุนิโน’ธรรํสิโย.
โสภนฺเต’รุณรํสี’ว, สมฺปตนฺตา’มฺพุโช’ทเร.

121. โอโช สมาสพาหุลฺย, เมโส คชฺชสฺส ชีวิตํ.
ปชฺเชปฺย’นา’กุโล โส’ยํ, กนฺโต กามียเต ยถา.

122. มุนินฺท มนฺท สญฺชาต, หาส จนฺทน ลิมฺปิตา.
ปลฺลวา ธวลา ตสฺเส, เวโก นา’ธรปลฺลโว.

123. ปทา’ภิเธยฺยวิสยํ, สมาส พฺยาส สมฺภวํ;
ยํ ปาริณตฺยํ โหตี’ห, โสปิ โอโช’ว ตํ ยถา.

124. โชตยิตฺวาน สทฺธมฺมํ, สนฺตาเรตฺวา สเทวเก.
ชลิตฺวา อคฺคิขนฺโธ’ว, นิพฺพุโต โส สสาวโก.

125. มตฺถกฏฺฐี มตสฺสา’ปิ, รโชภาวํ วชนฺตุ เม.
ยโต ปุญฺเญน เต เสนฺตุ, ชิน ปาท’มฺพุชทฺวเย.

126. อิจฺจตฺร นิจฺจปฺปณติ, เคโธ สาธุ ปทิสฺสติ;
ชายเต’ยํ คุโณ ติกฺข, ปญฺญานมภิโยคโต.

127. มธุรตฺตํ ปทาสตฺติ, ร’นุปฺปาสวสา ทฺวิธา.
สิยา สมสุติ ปุพฺพา, วณฺณา’วุตฺฺติ ปโร ยถา.

128. ยทา เอโส’ภิสมฺโพธึ, สมฺปตฺโต มุนิปุงฺคโว.
ตทา ปภุติ ธมฺมสฺส, โลเก ชาโต มหุ’สฺสโว.

129. มุนินฺทมนฺทหาสา เต, กุนฺท สนฺโทหวิพฺภมา.
ทิสนฺต มนุธาวนฺติ, หสนฺตา จนฺทกนฺติโย.

130. สพฺพโกมลวณฺเณหิ, นา’นุปฺปาโส ปสํสิโย.
ยถา’ยํ มาลตีมาลา, ลิน โลลา’ลิมาลินี.

131. มุทูหิ วา เกวเลหิ, เกวเลหิ ผุเฏหิ วา,
มิสฺเสหิ วา ติธา โหติ, วณฺเณหิ สมตา ยถา.

เกวลมุทุสมตา
132. โกกิลา’ลาปสํวาที, มุนินฺทา’ลาปวิพฺภโม.
หทยงฺคมตํ ยาติ, สตํ เทติ จ นิพฺพุตึ.

เกวลผุฏสมตา
133. สมฺภาวนียสมฺภาวํ, ภควนฺตํ ภวนฺตคุํ.
ภวนฺตสาธนา’กงฺขี, โก น สมฺภาวเย วิภุํ.

มิสฺสกสมตา
134. ลทฺธจนฺทนสํสคฺค, สุคนฺธิ มลยา’นิโล.
มนฺท มายาติ ภีโต’ว, มุนินฺทมุขมารุตา.

135. อนิฏฺฐุร’กฺขร’ปฺปายา, สพฺพโกมล นิสฺสฏา;
กิจฺฉมุจฺจารณา’เปต, พฺยญฺชนา สุขุมาลตา.

136. ปสฺสนฺตา รูปวิภวํ, สุณนฺตา มธุรํ คิรํ.
จรนฺติ สาธู ‚ สมฺพุทฺธ, กาเล เกฬิปรมฺมุขา.

137. อลงฺการวิหีนา’ปิ, สตํ สมฺมุขเต’ทิสี;
อาโรหติ วิเสเสน, รมณียา ต’ทุชฺชลา.

138. โรมญฺจ ปิญฺฉ รจนา, สาธุ วาทาหิตทฺธนี.
ลฬนฺติ’เม มุนิเมฆุ, มฺมทา สาธุ สิขาวลา.

139. สุขุมาลตฺต มตฺเถ’ว, ปทตฺถวิสยมฺปิ จ;
ยถา มตาทิสทฺเทสุ, กิตฺติเสสาทิกิตฺตนํ.

140. สิลิฏฺฐ ปท สํสคฺค, รมณีย คุณา’ลโย;
สพนฺธคารโว โส’ยํ, สิเลโส นาม ตํ ยถา.

141. พาลิ’นฺทุวิพฺภม’จฺเฉทิ, นขรา’วลิ กนฺติภิ.
สา มุนินฺทปท’มฺโภช, กนฺติ โว วลิตา’วตํ.

142. อุกฺกํสวนฺโต โยโกจิ, คุโณ ยทิ ปตียเต;
อุทาโร’ยํ ภเว เตน, สนาถา พนฺธปทฺธติ.

143. ปาทมฺโภช รโช ลิตฺต, คตฺตา เย ตว โคตม.
อโห! เต ชนฺตโว ยนฺติ, สพฺพถา นิรชตฺตนํ.

144. เอวํ ชินา’นุภาวสฺส, สมุกฺกํโส’ตฺร ทิสฺสติ;
ปญฺญวา วิธินา’เนน, จินฺตเย ปร มีทิสํ.

145. อุทาโร โสปิ วิญฺเญยฺโย, ยํ ปสตฺถ วิเสสนํ.
ยถา กีฬาสโร ลีลา, หาโส เหมงฺคทา’ทโย.

146. โลกิย’ตฺถา’น’ติกฺกนฺตา, กนฺตา สพฺพชนานปิ;
กนฺติ นามา’ติวุตฺฺตสฺส, วุตฺฺตา สา ปริหารโต.

ยถา มุนินฺท อิจฺจาทิ.
147. อตฺถพฺยตฺตา’ภิเธยฺยสฺสา, เนยฺยตา สทฺทโต’ตฺถโต;
สา’ยํ ตทุภยา เนยฺย, ปริหาเร ปทสฺสิตา;
ยถา มรีจิจฺจาทิ จ, มโนนุรญฺชโนจฺจาทิ.

ปุน อตฺเถน ยถา
148. สภาวา’มลตา ธีร, มุธา ปาทนเขสุ เต;
ยโต เต’วนตา’นนฺต, โมฬิจฺฉายา ชหนฺติ โน.

149. ‘พนฺธสาโร’ติ มญฺญนฺติ, ยํ สมคฺคาปิ วิญฺญุโน;
ทสฺสนา’วสรํ ปตฺโต, สมาธิ นาม’ยํ คุโณ.

150. อญฺญธมฺโม ตโต’ญฺญตฺถ, โลกสีมา’นุโรธโต;
สมฺมา อาธียเต’จฺเจ’โส, ‘สมาธี’ติ นิรุจฺจติ.

สมาธิ อุทฺเทส
151. อปาเณ ปาณีนํ ธมฺโม, สมฺมา อาธียเต กฺวจิ;
นิรูเป รูปยุตฺตสฺส, นิรเส สรสสฺส, จ.

152. อทฺรเว ทฺรวยุตฺตสฺส, อกตฺตริปิ กตฺตุตา;
กฐินสฺสา’สรีเร,ปิ, รูปํ เตสํ กมา สิยา.

สมาธินิทฺเทส

อปาเณ ปาณีนํ ธมฺโม
153. อุณฺณา ปุณฺณิ’นฺทุนา นาถ! ทิวาปิ สห สงฺคมา.
วินิทฺทา สมฺปโมทนฺติ, มญฺเญ กุมุทินี ตว.

นิรุเป รูปยุตฺตสฺส
154. ทยารเสสุ มุชฺชนฺตา, ชนา’มตรเสสฺวิ’ว.
สุขิตา หตโทสา เต, นาถ! ปาท’มฺพุชา’นตา.

นิรเส สรสสฺส
155. มธุเรปิ คุเณ ธีร, น’ปฺปสีทนฺติ เย ตว.
กีทิสี มนโสวุตฺฺติ, เตสํ ขารคุณาน โภ’.

อทฺรเว ทฺรวยุตฺตสฺส
156. สพฺพตฺถสิทฺธิธ! จูฬก, ปุฏเปยฺยา มหาคุณา.
ทิสา สมนฺตา ธาวนฺติ, กุนฺทโสภา ส ลกฺขณา.

อกตฺตริปิ กตฺตุตา
157. มารา’ริพลวิสฺสฏฺฐา, กุณฺฐา นานาวิธา’ยุธา.
ลชฺชมานา’ญฺญเวเสน, ชิน! ปาทา’นตา ตว.

กฐินสฺสา สรีเร
158. มุนินฺทภาณุมา กาโล, ทิโต โพโธ’ทยา’จเล.
สทฺธมฺมรํสินา ภาติ, ภินฺท มนฺทตมํ ปรํ.

159. วมนุ’คฺคิรนาทฺเย’ตํ, คุณวุตฺฺย’ปริจฺจุตํ.
อติสุนฺทร มญฺญํ ตุ, กามํ วินฺทติ คามฺมตํ.

160. กนฺตีนํ วมนพฺยาชา, มุนิปาทนขา’วลี.
จนฺทกนฺตี ปิวนฺตี’ว, นิปฺปภํ ตํ กโรนฺติโย.

161. อจิตฺตกตฺตุกํ รุจฺย, มิจฺเจวํ คุณกมฺมตํ.
สจิตฺตกตฺตุกํ เป’ตํ, คุณกมฺมํ ยทุ’ตฺตมํ.

162. อุคฺคิรนฺโต’ว สสฺเนห, รสํ ชินวโร ชเน.
ภาสนฺโต มธุรํ ธมฺมํ, กํ น สปฺปีณเย ชนํ.

163. โย สทฺทสตฺถกุสโล กุสโล นิฆณฺฑุ,
ฉนฺโทอลงฺกติสุ นิจฺจกตา’ภิโยโค;
โส’ยํ กวิตฺตวิกโลปิ กวีสุ สงฺขฺย,
โมคฺคยฺห วินฺทติ หิ กิตฺติ’ มมนฺทรูปํ.

อิติ สงฺฆรกฺขิตมหาสามิวิรจิเต สุโพธาลงฺกาเร
คุณาวโพโธ นาม ตติโย ปริจฺเฉโท.




4. จตุตฺถปริจฺเฉท อตฺถาลงฺการาวโพธ

164. อตฺถาลงฺการสหิตา, สคุณา พนฺธปทฺธติ;
อจฺจนฺตกนฺตา กนฺตา ‚ ว วุจฺจนฺเต เต ตโต’ธุนา.

165. สภาว, วงฺกวุตฺฺตีนํ, เภทา ทฺวิธา อลํกฺริยา.
ปฐมา ตตฺถ วตฺถูนํ, นานาวตฺถา’วิภาวินี.

ยถา
166. ลีลา วิกนฺติ สุภโค, ทิสา ถิร วิโลกโน.
โพธิสตฺตงฺกุโร ภาสํ, วิโรจิ วาจ มาสภึ.

167. วุตฺฺติ วตฺถุสภาวสฺส, ยา’ญฺญถา สา’ปรา ภเว.
ตสฺสา’นนฺตวิกปฺปตฺตา, โหติ พีโช’ปทสฺสนํ.

วงฺกวุตฺฺติ อตฺถาลงฺการ

อุทฺเทส
168. ตตฺถา’ติสย, อุปมา, รูปกา, วุตฺฺติ, ทีปกํ,;
อกฺเขโป, ตฺถนฺตรนฺยาโส, พฺยติเรโก, วิภาวนา.

169. เหตุ, กฺกโม, ปิยตรํ, สมาส, ปริกปฺปนา;
สมาหิตํ, ปริยาย, วุตฺฺติ, พฺยาโชปวณฺณนํ.

170. วิเสส, รุฬฺหาหงฺการา, สิเลโส, ตุลฺยโยคิตา;
นิทสฺสนํ, มหนฺตตฺตํ, วญฺจนา, ปฺปกตตฺถุติ,.

171. เอกาวลิ, อญฺญมญฺญํ, สหวุตฺฺติ, วิโรธิตา;
ปริวุตฺฺติ, พฺภโม, ภาโว, มิสฺส, มาสี, รสี, อิติ.

172. เอเต เภทา สมุทฺทิฏฺฐา, ภาโว ชีวิต มุจฺจเต.
วงฺกวุตฺฺตีสุ โปเสสิ, สิเลโส ตุ สิรึ ปรํ.

นิทฺเทส

173. ปกาสกา วิเสสสฺส, สิยา’ติสยวุตฺฺติ ยา.
โลกา’ติกฺกนฺตวิสยา, โลกิยา,ติ จ สา ทฺวิธา.

174. โลกิยาติสยสฺเส’เต, เภทา เย ชาติอาทโย;
ปฏิปาทียเต ตฺว’ชฺช, โลกาติกฺกนฺตโคจรา.

175. ปิวนฺติ เทหกนฺตี เย, เนตฺตญฺชลิปุเฏน เต.
นา’ลํ หนฺตุํ ชิเน’สํ ตฺวํ, ตณฺหํ ตณฺหาหโรปิ กึ?

176. อุปมาโน’ปเมยฺยานํ, สธมฺมตฺตํ สิโย’ปมา.
สทฺท, ตฺถคมฺมา, วากฺยตฺถ, วิสยา,ติ จ สา ภิธา.

177. สมาส, ปจฺจเย, วา’ที, สทฺทา เตสํ วสา ติธา.
สทฺทคมฺมา สมาเสน, มุนินฺโท จนฺทิมา’นโน.

178. อายาที ปจฺจยา เตหิ, วทนํ ปงฺกชายเต.
มุนินฺทนยน ทฺวนฺทํ, นีลุปฺปลทลียติ.

179. อิวาที อิว, วา, ตุลฺย, สมาน, นิภ, สนฺนิภา.
ยถา, สงฺกาส, ตุลิต, ปฺปกาส, ปติรูปกา.

180. สรี, สริกฺข, สํวาที, วิโรธิ, สทิสา, วิย;
ปฏิปกฺข, ปจฺจนีกา, สปกฺโข, ปมิโต, ปมา.

181. ปฏิพิมฺพ, ปฏิจฺฉนฺน, สรูป, สม, สมิตา;
สวณฺณา, ภา, ปฏินิธิ, สธมฺมา, ทิ สลกฺขณา.

182. ชยตฺย, กฺโกสติ, หสติ, ปติคชฺชติ, ทูภติ;
อุสูยตฺย, วชานาติ, นินฺทติ, สฺสติ, รุนฺธติ.

183. ตสฺส โจเรติ โสภคฺคํ, ตสฺส กนฺตึ วิลุมฺปติ;
เตน สทฺธึ วิวทติ, ตุลฺยํ เตนา’ธิโรหติ.

184. กจฺฉํ วิคาหเต, ตสฺส, ต มนฺเวตฺย, นุพนฺธติ;
ตํสีลํ, ตํนิเสเธติ, ตสฺส จา’นุกโรติ, เม.

185. อุปมาโน’ปเมยฺยานํ, สธมฺมตฺตํ วิภาวิภิ;
อิเมหิ อุปมาเภทา, เกจิ นิยฺยนฺติ สมฺปติ.

186. วิกาสิปทุมํ’วา’ติ, สุนฺทรํ สุคตา’นนํ.
อิติ ธมฺโมปมา นาม, ตุลฺยธมฺมนิทสฺสนา.

187. ธมฺมหีนา “มุข’มฺโภช, สทิสํ มุนิโน”อิติ.
วิปรีโต’ปมา “ตุลฺย, มานเนน’มฺพุชํ ตว”.

188. ตวา’นน’มิว’มฺโภชํ, อมฺโภช’มิว เต มุขํ.
อญฺญมญฺโญปมา สา’ยํ, อญฺญมญฺโญปมานโต.

189. “ยทิ กิญฺจิ ภเว’มฺโภชํ, โลจน’พฺภมุวิพฺภมํ;
ธาเรตุํ มุขโสภํ ตํ, ตเว”ติ อพฺภุโตปมา.

190. “สุคนฺธิ โสภา สมฺพนฺธี, สิสิรํ’สุ วิโรธิ จ;
มุขํ ตว’มฺพุชํเว’ติ”, สา สิเลโสปมา มตา.

191. สรูปสทฺทวาจฺจตฺตา, สา สนฺตาโนปมา ยถา.
พาลา’วุ’ยฺยานมาลา’ยํ, สา’ลกา’นนโสภินี.

192. ขยี จนฺโท, พหุรชํ, ปทุมํ, เตหิ เต มุขํ.
สมานมฺปิ สมุกฺกํสิ, ตฺย’ยํ นินฺโทปมา มตา.

193. อสมตฺโถ มุเขนิ’นฺทุ, ชิน! เต ปฏิคชฺชิตุํ.
ชโฬ กลงฺกี’ติ อยํ, ปฏิเสโธปมา สิยา.

194. “กจฺฉํ จนฺทารวินฺทานํ, อติกฺกมฺม มุขํ ตว;
อตฺตนา’ว สมํ ชาต”, มิตฺย’สาธารโณปมา.

195. “สพฺพ’มฺโภช’ปฺปภาสาโร, ราสิภูโต’ว กตฺถจิ;
ตวา’นนํ วิภาตี”ติ, โหตา’ภูโตปมา อยํ.

196. ปตียเต’ตฺถคมฺมา ตุ, สทฺทสามตฺถิยา กฺวจิ.
สมาส, ปฺปจฺจเย, วาทิ, สทฺทโยคํ วินา อปิ.

197. ภิงฺคาเน’มานิ จกฺขูนิ, นา’มฺพุชํ มุข’เมวิ’ทํ.
สุพฺยตฺตสทิสตฺเตน, สา สรูโปปมา มตา.

198. “มเย’ว มุขโสภา’สฺเส, ตฺยล’มินฺทุ! วิกตฺถนา;
ยโต’มฺพุเชปิ สา’ตฺถีติ”, ปริกปฺโปปมา อยํ.

199. “กึ วา’มฺพุช’นฺโตภนฺตาลิ, กึ โลลนยนํ มุขํ;
มม โทลายเต จิตฺต”, มิจฺจ’ยํ สํสโยปมา.

200. กิญฺจิ วตฺถุํ ปทสฺเสตฺวา, สธมฺมสฺสา’ภิธานโต;
สามฺยปฺปตีติสพฺภาวา, ปติวตฺถุปมา ยถา.

201. ชเนสุ ชายมาเนสุ, เน’โกปิ ชินสาทิโส.
ทุติโย นนุ นตฺเถ’ว, ปาริชาตสฺส ปาทโป.

202. วากฺยตฺเถเน’ว วากฺยตฺโถ, ยทิ โกจู’ปมียเต;
อิวยุตฺตา, วิยุตฺตตฺตา, สา วากฺยตฺโถปมา ทฺวิธา.

อิวยุตฺตา
203. ชิโน สํกฺเลสตตฺตานํ, อาวิภูโต ชนาน’ยํ.
ฆมฺมสนฺตาปตตฺตานํ, ฆมฺมกาเล’มฺพุโท วิย.

อิววิยุตฺตา
204. มุนินฺทานน มาภาติ, วิลาเสกมโนหรํ.
อุทฺธํ สมุคฺคตสฺสา’ปิ, กึ เต จนฺท วิชมฺภนา.

205. สมุพฺเพเชติ ธีมนฺตํ, ภินฺนลิงฺคาทิกํ ตุ ยํ;
อุปมาทูสนายา’ล, เมตํ กตฺถจิ ตํ ยถา.

206. หํสี’วา’ยํ สสี ภินฺน, ลิงฺคา, กาสํ สรานิ’ว.
วิชาติ วจนา, หีนา, สา’ว ภตฺโต ภโฏ’ธิเป.

207. “ขชฺโชโต ภาณุมาลี’ว, วิภาติ”ตฺยธิโกปมา.
อผุฏฺฐตฺถา “พลมฺโพธิ, สาคโร วิย สํขุภิ.”

208. “จนฺเท กลงฺโก ภิงฺโค’เว’, ตฺยุ’ปมาเปกฺขินี อยํ.
ขณฺฑิตา เกรวา’กาโร, สกลงฺโก นิสากโร.

209. อิจฺเจวมาทิรูเปสุ, ภวนฺติ วิคตา’ทรา;
กโรนฺติ จา’ทรํ ธีรา, ปโยเค กฺวจิ เท’ว ตุ.

210. อิตฺถียํ’วา’ชโน ยาติ, วทตฺเย’สา ปุมา วิย.
ปิโย ปาณา อิวา’ยํ เม, วิชฺชา ธน’มิว’จฺจิตา.

211. ภวํ วิย มหีปาล, เทวราชา วิโรจเต.
อล’มํสุมโต กจฺฉํ, เตชสา โรหิตุํ อยํ.

212. อุปมาโน’ปเมยฺยานํ, อเภทสฺส นิรูปนา;
อุปมา’ว ติโรภูต, เภทา รูปก มุจฺจเต.

213. อเสส วตฺถุ วิสยํ, เอกเทส วิวุตฺฺติ จ.
ตํ ทฺวิธา ปุน ปจฺเจกํ, สมาสาทิวสา ติธา.

อเสสวตฺถุวิสยสมาส
214. องฺคุลิทล สํโสภึ, นขทีธิติ เกสรํ;
สิรสา น ปิลนฺธนฺติ, เก มุนินฺท ปท’มฺพุชํ.

อเสสวตฺถุวิสยอสมาส
215. รตนานิ คุณา ภูรี, กรุณา สีตลํ ชลํ;
คมฺภีรตฺต มคาธตฺตํ, ปจฺจกฺโข’ยํ ชิโน’มฺพุธิ.

อเสสวตฺถุวิสยมิสฺสก
216. จนฺทิกา มนฺทหาสา เต, มุนินฺท! วทนิ’นฺทุโน;
ปโพธยตฺย’ยํ สาธุ, มโน กุมุท กานนํ.

217. อเสสวตฺถุวิสเย, ปเภโท รูปเก อยํ.
เอกเทสวิวุตฺฺติมฺหิ, เภโท ทานิ ปวุจฺจติ.

เอกเทสวิวุตฺฺติสมาส
218. วิลาส หาส กุสุมํ, รุจิรา’ธร ปลฺลวํ;
สุขํ เก วา น วินฺทนฺติ, ปสฺสนฺตา มุนิโน มุขํ.

เอกเทสวิวุตฺฺติอสมาส
219. ปาททฺวนฺทํ มุนินฺทสฺส, ททาตุ วิชยํ ตว;
นขรํสี ปรํ กนฺตา, ยสฺส ปาปชยทฺธชา.

เอกเทสวิวุตฺฺติมิสฺสก
220. สุนิมฺมลกโปลสฺส, มุนินฺท วทนิ’นฺทุโน;
สาธุ’ปฺปพุทฺธ หทยํ, ชาตํ เกรว กานนํ.

221. รูปกานิ พหูนฺเย’ว ยุตฺตา, ยุตฺตาทิเภทโต.
วิสุํ น ตานิ วุตฺฺตานิ, เอตฺเถ’ว’นฺโตคธานิ’ติ.

222. “จนฺทิมา’กาสปทุม”, มิจฺเจตํ ขณฺฑรูปกํ.
ทุฏฺฐ, “มมฺโพรุหวนํ, เนตฺตานิ’จฺจา”ทิ สุนฺทรํ.

223. ปริยนฺโต วิกปฺปานํ, รูปกสฺโส’ปมาย จ;
นตฺถิ ยํ เตน วิญฺเญยฺยํ, อวุตฺฺต มนุมานโต.

224. ปุนปฺปุน มุจฺจารณํ ‚, ยมตฺถสฺส, ปทสฺส จ.
อุภเยสญฺจ วิญฺเญยฺยา, สา’ย’มาวุตฺฺติ นามโต.

อตฺถาวุตฺฺติ
225. มโน หรติ สพฺเพสํ, อาททาติ ทิสา ทส.
คณฺหาติ นิมฺมลตฺตญฺจ, ยโสราสิ ชินสฺส’ยํ.

ปทาวุตฺฺติ
226. วิภาเสนฺติ ทิสา สพฺพา, มุนิโน เทหกนฺติโย.
วิภา เสนฺติ จ สพฺพาปิ, จนฺทาทีนํ หตา วิย.

อุภยาวุตฺฺติ
227. ชิตฺวา วิหรติ กฺเลส, ริปุํ โลเก ชิโน อยํ.
วิหรตฺย’ริวคฺโค’ยํ, ราสิภูโต’ว ทุชฺชเน.

228. เอกตฺถ วตฺตมานมฺปิ, สพฺพวากฺโย’ปการกํ;
ทีปกํ นาม ตํ จาทิ, มชฺฌ, นฺตวิสยํ ติธา.

อาทิ ทีปก
229. อกาสิ พุทฺโธ เวเนยฺย, พนฺธูน มมิโต’ทยํ.
สพฺพปาเปหิ จ สมํ, เนกติตฺถิยมทฺทนํ.

มชฺเฌ ทีปก
230. ทสฺสนํ มุนิโน สาธุ, ชนานํ ชายเต’มตํ.
ตท’ญฺเญสํ ตุ ชนฺตูนํ, วิสํ นิจฺโจ’ปตาปนํ.

อนฺตทีปก
231. อจฺจนฺต กนฺต ลาวณฺย, จนฺทา’ตป มโนหโร;
ชินา’นนิ’นฺทุ อินฺทุ จ, กสฺส นา’นนฺทโก ภเว.

มาลาทีปก
232. โหตา’วิปฺปฏิสาราย, สีลํ, ปาโมชฺชเหตุ โส;
ตํ ปีติเหตุ, สา จา’ยํ, ปสฺสทฺธฺยา’ทิ ปสิทฺธิธิยา.

233. อิจฺจา’ทิทีปกตฺเตปิ, ปุพฺพํ ปุพฺพ มเปกฺขินี;
วากฺยมาลา ปวตฺตาติ, ตํ มาลาทีปกํ มตํ.

234. อเนเน’ว’ปฺปกาเรน, เสสาน มปิ ทีปเก;
วิกปฺปานํ วิธาตพฺพา, นุคติ สุทฺธพุทฺธิภิ.

235. วิเสส วจนิ’จฺฉายํ, นิเสธวจนํ ตุ ยํ;
อกฺเขโป นาม โสยญฺจ, ติธา กาลปฺปเภทโต.

236. เอกากี’ เนกเสนํ ตํ, มารํ ส วิชยี ชิโน;
กถํ ต มถวา ตสฺส, ปารมีพล มีทิสํ.

อตีตกฺเขโป.
237. กึ จิตฺเต’ชาสมุคฺฆาตํ, อปตฺโต’สฺมีติ ขิชฺชเส;
ปณาโม นนุ โส เย’ว, สกิมฺปิ สุคเต คโต.

วตฺตมานกฺเขโป.
238. สจฺจํ น เต คมิสฺสนฺติ, สิวํ สุชนโคจรํ;
มิจฺฉาทิฏฺฐิ ปริกฺกนฺต ‚, มานสา เย สุทุชฺชนา.

อนาคตกฺเขโป.
239. เญยฺโย อตฺถนฺตรนฺยาโส, โย, ญฺญวากฺยตฺถสาธโน.
สพฺพพฺยาปี วิเสสฏฺโฐ, หิวิสิฏฺฐ’สฺส เภทโต.

หิ รหิต สพฺพพฺยาปี
240. เตปิ โลกหิตา สตฺตา, สูริโย จนฺทิมา อปิ;
อตฺถํ ปสฺส คมิสฺสนฺติ, นิยโม เกน ลงฺฆฺยเต.

หิ สหิต สพฺพพฺยาปี
241. สตฺถา เทวมนุสฺสานํ, วสี โสปิ มุนิสฺสโร;
คโต’ว นิพฺพุตึ สพฺเพ, สงฺขารา น หิ สสฺสตา.

หิ รหิต วิเสสฏฺฐ
242. ชิโน สํสารกนฺตารา, ชนํ ปาเปติ ‚ นิพฺพุตึ.
นนุ ยุตฺตา คติ สา’ยํ, เวสารชฺช สมงฺคินํ.

หิ สหิต วิเสสฏฺฐ
243. สุรตฺตํ เต’ธรผุฏํ, ชิน! รญฺเชติ มานสํ;
สยํ ราคปรีตา หิ, ปเร รญฺเชนฺติ สงฺคเต.

244. วาจฺเจ คมฺเม ถ วตฺถูนํ, สทิสตฺเต ปเภทนํ;
พฺยติเรโก’ย’มปฺเย’โก, ภยเภทา จตุพฺพิโธ.

วาจฺจเอกพฺยติเรก
245. คมฺภีรตฺต มหตฺตาทิ, คุณา ชลธินา ชิน!;
ตุลฺโย ตฺว มสิ เภโท ตุ, สรีเรเน’ทิเสน เต.

วาจฺจ อุภยพฺยติเรก
246. มหาสตฺตา’ติคมฺภีรา, สาคโร สุคโตปิ จ;
สาคโร’ญฺชนสงฺกาโส, ชิโน จามีกรชฺชุติ.

คมฺม เอกพฺยติเรก
247. น สนฺตาปาปหํ เนวิ, จฺฉิตทํ มิคโลจนํ;
มุนินฺท! นยนทฺวนฺทํ, ตว ตคฺคุณ ภูสิตํ.

คมฺมอุภยพฺยติเรก
248. มุนินฺทานน มมฺโภช, เมสํ นานตฺต มีทิสํ;
สุวุตฺฺตา’มตสนฺทายี, วทนํ เน’ทิส’มฺพุชํ.

249. ปสิทฺธิธํ การณํ ยตฺถ, นิวตฺเตตฺวา’ ญาการณํ;
สาภาวิกตฺต มถวา, วิภาพฺยํ สา วิภาวนา.

การณนฺตรวิภาวนา
250. อนญฺชิตา’สิตํ เนตฺตํ, อธโร รญฺชิตา’รุโณ.
สมานตา ภมุ จา’ยํ, ชินา’นาวญฺจิตา ตว.

สาภาวิก วิภาวนา
251. น โหติ ขลุ ทุชฺชนฺย, มปิ ทุชฺชนสงฺคเม;
สภาวนิมฺมลตเร, สาธุชนฺตูน เจตสิ.

252. ชนโก, ญาปโก เจติ, ทุวิธา เหตโว สิยุํ.
ปฏิสงฺขรณํ เตสํ, อลงฺการตาโย’ทิตํ.

253. ภาวา’ภาว กิจฺจวสา, จิตฺตเหตุวสาปิ จ;
เภทา’นนฺตา อิทํ เตสํ, มุขมตฺต นิทสฺสนํ.

254. ปรมตฺถปกาเส’ก, รสา สพฺพมโนหรา;
มุนิโน เทสนา’ยํ เม, กามํ โตเสติ มานสํ.

ภาวกิจฺโจ การกเหตุ.
255. ธีเรหิ สห สํวาสา, สทฺธมฺมสฺสา’ภิโยคโต;
นิคฺคเหนิ’นฺทฺริยานญฺจ, ทุกฺขสฺสุ’ปสโม สิยา.

อภาวกิจฺโจ การกเหตุ.
256. มุนินฺท’จนฺท สํวาทิ, กนฺตภาโว’ปโสภินา;
มุเขเน’ว สุโพธํ เต, มนํ ปาปา’ภินิสฺสฏํ.

ภาวกิจฺโจ ญาปกเหตุ.
257. สาธุหตฺถา’รวินฺทานิ, สงฺโกจยติ เต กถํ;
มุนินฺท! จรณทฺวนฺท, ราคพาลา’ตโป ผุสํ?

อยุตฺตการี จิตฺตเหตุ.
258. สงฺโกจยนฺติ ชนฺตูนํ, ปาณิปงฺเกรุหานิ’ห;
มุนินฺท! จรณทฺวนฺท, นข จนฺทาน’ มํสโว.

ยุตฺตการี จิตฺตเหตุ.
259. อุทฺทิฏฺฐานํ ปทตฺถานํ, อนุทฺเทโส ยถากฺกมํ;
‘สงฺขฺยาน’มิติ นิทฺทิฏฺฐํ, ยถาสงฺขฺยํ กโมปิ จ.

260. อาลาป หาส ลีฬาหิ, มุนินฺท! วิชยา ตว.
โกกิลา กุมุทานิ โจ, ปเสวนฺเต วนํ ชลํ.

261. สิยา ปิยตรํ นาม, อตฺถรูปสฺส กสฺสจิ.
ปิยสฺสา’ติสเยเน’ตํ, ยํ โหติ ปฏิปาทนํ.

262. ปีติยา เม สมุปฺปนฺนา, สนฺต! สนฺทสฺสนา ตว.
กาเลนา’ยํ ภเว ปีติ, ตเว’ว ปุน ทสฺสนา.

263. วณฺณิเตโน’ปมาเนน, วุตฺฺยา’ธิปฺเปต วตฺถุโน;
สมาสวุตฺฺติ นามา’ยํ, อตฺถ สงฺเขป รูปโต.

264. สา’ยํ วิเสสฺยมตฺเตน, ภินฺนา’ภินฺนวิเสสนา.
อตฺเถ’ว อปรา ปฺย’ตฺถิ, ภินฺนา’ภินฺนวิเสสนา.

อภินฺนวิเสสน
265. วิสุทฺธา’มตสนฺทายี, ปสตฺถรตนา’ลโย;
คมฺภีโร จา’ย’ มมฺโพธิ, ปุญฺเญนา’ปาทิโต มยา.

ภินฺนาภินฺนวิเสสน
266. อิจฺฉิต’ตฺถปโท สาโร, ผลปุปฺโผ’ปโสภิโต;
สจฺฉาโย’ย’มปุพฺโพว กปฺปรุกฺโข สมุฏฺฐิโต.

267. สาครตฺเตน สทฺธมฺโม, รุกฺขตฺเตโน’ทิโต ชิโน;
สพฺเพ สาธารณา ธมฺมา, ปุพฺพตฺรา’ญฺญตฺร ตุ’ตฺตยํ.

268. วตฺถุโน’ญฺญปฺปกาเรน, ฐิตา วุตฺฺติ ตท’ญฺญถา;
ปริกปฺปียเต ยตฺถ, สา โหติ ปริกปฺปนา.

269. อุปมา’พฺภนฺตรตฺเตน, กิริยาทิวเสน จ;
กเมโน’ทาหริสฺสามิ, วิวิธา ปริกปฺปนา.

อุปมาพฺภนฺตรปริกปฺปนา
270. อิจฺฉาภงฺคา’ตุรา’สีนา, ตา’ตินิจฺจล มจฺฉรา;
วสํ เนนฺติ’ว ธีรํ ตํ, ตทา โยคา’ภิโยคโต.

กฺริยาปริกปฺปนา
271. คชํ มาโร สมารุฬฺโห, ยุทฺธาย’จฺจนฺต’มุนฺนตํ;
มคฺค มนฺเวสตี นูน, ชินภีโต ปลายิตุํ.

คุณปริกปฺปนา
272. มุนินฺท! ปาททฺวนฺเท เต, จารุ ราชิว สุนฺทเร;
มญฺเญ ปาปา’ภิ’สมฺมทฺท, ชาตโสเณน โสณิมา.

273. มญฺเญ, สงฺเก, ธุวํ, นูน, มิว, มิจฺเจว มาทิหิ;
สา’ยํ พฺยญฺชียเต กฺวา’ปิ, กฺวา’ปิ วากฺเยน คมฺยเต.

คมฺมปริกปฺปนา
274. ทยา สญฺชาต สรสา, เทหา นิกฺขนฺตกนฺติโย;
ปีเณนฺตา ชิน! เต สาธุ, ชนํ สรสตํ นยุํ.

275. อารพฺภนฺตสฺส ยํกิญฺจิ, กตฺตุํ ปุญฺญวสา ปุน;
สาธน’นฺตรลาโภ โย, ตํ วทนฺติ สมาหิตํ.

276. มารา’ริภงฺคา’ภิมุข, มานโส ตสฺส สตฺถุโน.
มหามหี มหารวํ, รวี’ย’มุปการิกา.

277. อวตฺวา’ภิมตํ ตสฺส, สิทฺธิธิยา ทสฺสน’ญฺญถา;
วทนฺติ ตํ ‘ปริยาย, วุตฺฺตี’ติ สุจิพุทฺธโย.

278. วิวฏ’งฺคณนิกฺขิตฺตํ, ธน’มารกฺข วชฺชิตํ.
ธนกาม! ยถากามํ, ตุวํ คจฺฉ ยทิจฺฉสิ.

279. ถุตึ กโรติ นินฺทนฺโต, วิย ตํ พฺยาชวณฺณนํ.
โทสา’ภาสา คุณา เอว, ยนฺติ สนฺนิธิ มตฺร หิ.

280. สญฺจาเลตุ มลํ ตฺวํ’สิ, ภุสํ กุวลยา’ขิลํ.
วิเสสํ ตาวตา นาถ!, คุณานํ เต วทาม กึ?

281. วิเสสิ’จฺฉายํ ทพฺพสฺส, กฺริยา, ชาติ, คุณสฺส จ;
เวกลฺลทสฺสนํ ยตฺร, วิเสโส นาม ยํ ภเว.

282. น รถา, น จ มาตงฺคา, น หยา, น ปทาตโย;
ชิโต มาราริ มุนินา, สมฺภาราวชฺชเนน หิ.

ทพฺพวิเสสวุตฺฺติ.
283. น พทฺธา ภูกุฏิ, เนว, ผุริโต ทสนจฺฉโท;
มาราริภงฺคํ จา’กาสิ, มุนิ วีโร วโร สยํ.

กฺริยาวิเสสวุตฺฺติ.
284. น ทิสาสุ พฺยาตฺตา ‚ รํสิ, นา’โลโก โลกปตฺถโฏ;
ตถาปฺย’นฺธตมหรํ, ปรํ สาธุสุภาสิตํ.

ชาติวิเสสวุตฺฺติ.
285. น ขรํ, น หิ วา ถทฺธํ, มุนินฺท! วจนํ ตว;
ตถาปิ คาฬฺหํ ขณติ, นิมฺมูลํ ชนตามทํ.

คุณวิเสสวุตฺฺติ
286. ทสฺสียเต’ติริตฺตํ ตุ, สูรวีรตฺตนํ ยหึ;
วทนฺติ วิญฺญูวจนํ, รุฬฺหาหงฺการ มีทิสํ.

287. ทเม นนฺโทปนนฺทสฺส, กึ เม พฺยาปารทสฺสนา?
ปุตฺตา เม ปาทสมฺภตฺตา, สชฺชา สนฺเต’ว ตาทิเส.

288. สิเลโส วจนา’เนกา, ภิเธยฺเย’กปทายุตํ.
อภินฺนปทวากฺยาทิ, วสา เตธา’ย มีริโต.

289. อนฺธตมหโร หารี, สมารุฬฺโห มโหทยํ;
ราชเต รํสิมาลี’ยํ, ภควา โพธยํ ชเน.

อภินฺนปทวากฺยสิเลโส.
290. สารทา’มลกา’ภาโส, สมานีต ปริกฺขโย;
กุมุทา’กรสมฺโพโธ, ปีเณติ ชนตํ สุธี.

ภินฺนปทวากฺยสิเลโส.
291. สมาหิต’ตฺตวินโย, อหีน มท มทฺทโน;
สุคโต วิสทํ ปาตุ, ปาณินํ โส วินายโก.

ภินฺนาภินฺนปทวากฺยสิเลโส.
292. วิรุทฺธา, วิรุทฺธา, ภินฺน, กมฺมา, นิยมวา, ปโร;
นิยม’กฺเขปวจโน, อวิโรธิ, วิโรธฺย’ปิ.

293. โอจิตฺย สมฺโปสกาทิ, สิเลโส, ปทชา’ทิ ‚ ปิ.
เอสํ นิทสฺสเนสฺเว’ว, รูป มาวิ ภวิสฺสติ.

วิรุทฺธกมฺมสิเลส
294. สวเส วตฺตยํ โลกํ, อขิลํ กลฺลวิคฺคโห;
ปราภวติ มาราริ, ธมฺมราชา วิชมฺภเต.

อวิรุทฺธกมฺมสิเลส
295. สภาวมธุรํ ปุญฺญ วิเสโส’ทย สมฺภวํ;
สุณนฺติ วาจํ มุนิโน, ชนา ปสฺสนฺติ จา’มตํ.

อภินฺนกมฺมสิเลส
296. อนฺธการา’ปหาราย, สภาว มธุราย จ;
มโน ปีเณติ ชนฺตูนํ, ชิโน วาจาย ภาย จ.

นิยมวนฺตสิเลส
297. เกส’กฺขีนํ’ว กณฺหตฺตํ, ภมูนํเยว วงฺกตา;
ปาณิปาทา’ธรานํ’ว, มุนินฺทสฺสา’ภิรตฺตตา.

นิยมกฺเขปสิเลส
298. ปาณิปาทา’ธเรสฺเว’ว, สาราโค ตว ทิสฺสติ;
ทิสฺสเต โส’ย มถวา, นาถ! สาธุคุเณสฺว’ปิ.

อวิโรธิสิเลส
299. สลกฺขโณ’ติสุภโค, เตชสฺสี นิยโต’ทโย;
โลเกโส ชิตสํกฺเลโส, วิภาติ สมณิสฺสโร.

วิโรธิสิเลส
300. อสโมปิ สโม โลเก, โลเกโสปิ นรุตฺตโม;
สทโย ปฺย’ทโย ปาเป, จิตฺตา’ยํ มุนิโน คติ.

โอจิตฺยสมฺโปสกปทสิเลส
301. สํสารทุกฺโข’ปหตา, วนตา ชนตา ตฺวยิ;
สุข มิจฺฉิต มจฺจนฺตํ, อมตนฺทท! วินฺทติ.

302. คุณยุตฺเตหิ วตฺถูหิ, สมํ กตฺวาน กสฺสจิ;
สํกิตฺตนํ ภวติ ยํ, สา มตา ตุลฺยโยคิตา.

303. สมฺปตฺตสมฺมโท โลโก, สมฺปตฺตา’โลกสมฺปโท.
อุโภหิ รํสิมาลี จ, ภควา จ ตโมนุโท.

304. อตฺถนฺตรํ สาธยตา, กิญฺจิ ตํ สทิสํ ผลํ;
ทสฺสียเต อสนฺตํ วา, สนฺตํ วา ตํ นิทสฺสนํ.

อสนฺตผลนิทสฺสน
305. อุทยา สมณินฺทสฺส, ยนฺติ ปาปา ปราภวํ;
ธมฺมราชวิรุทฺธานํ, สูจยนฺตา ทุร’นฺตตํ.

สนฺตผลนิทสฺสน
306. สิโร นิกฺขิตฺต จรโณ, จฺฉริยาน’มฺพุชาน’ยํ;
ปรม’พฺภุตตํ โลเก, วิญฺญาเปต’ตฺตโน ชิโน.

307. วิภูติยา มหนฺตตฺตํ, อธิปฺปายสฺส วา สิยา;
ปรมุกฺกํสตํ ยาตํ, ตํ มหนฺตตฺต มีริตํ.

วิภูติมหนฺตตฺต
308. กิรีฏ รตน’จฺฉายา, นุวิทฺธา’ตป วารโณ;
ปุรา ปรํ สิรึ วินฺทิ, โพธิสตฺโต’ ภินิกฺขมา.

อธิปฺปายมหนฺตตฺต
309. สตฺโต สมฺโพธิยํ โพธิ, สตฺโต สตฺตหิตาย โส;
หิตฺวา สฺเนหรสาพนฺธ, มปิ ราหุลมาตรํ.

310. โคเปตฺวา วณฺณนียํ ยํ, กิญฺจิ ทสฺสียเต ปรํ;
อสมํ วา สมํ ตสฺส, ยทิ สา วญฺจนา มตา.

อสมวญฺจนา
311. ปุรโต น สหสฺเสสุ, น ปญฺเจสุ จ ตาทิโน;
มาโร ปเรสุ ตสฺเส’สํ, สหสฺสํ ทสวฑฺฒิตํ.

สมวญฺจนา
312. วิวาท มนุยุญฺชนฺโต, มุนินฺทวทนิ’นฺทุนา;
สมฺปุณฺโณ จนฺทิมา นา’ยํ, ฉตฺต เมตํ มโนภุโน.

313. ปรานุวตฺตนาทีหิ, นิพฺพินฺเทนิ’ห ยา กตา;
ถุติ ร’ปฺปกเต สา’ยํ, สิยา อปฺปกตตฺถุติ.

314. สุขํ ชีวนฺติ หริณา, วเนสฺว’ปรเสวิโน.
อนายาโส ปลาเภหิ, ชลทพฺภงฺกุราทิภิ.

315. อุตฺตรํ อุตฺตรํ ยตฺถ, ปุพฺพปุพฺพวิเสสนํ;
สิยา เอกาวลิ สา’ยํ, ทฺวิธา วิธิ, นิเสธโต.

วิธิเอกาวลิ
316. ปาทา นขาลิ รุจิรา, นขาลิ รํสิ ภาสุรา;
รํสีตโมปหาเน’ก, รสา โสภนฺติ สตฺถุโน.

นิเสธเอกาวลิ
317. อสนฺตุฏฺโฐ ยติ เนว, สนฺโตโส นา’ลยาหโต;
นา’ลโย โย ส ชนฺตูนํ, นา’นนฺต พฺยสนา วโห.

318. ยหึ ภูสิย ภูสตฺตํ, อญฺญมญฺญํ ตุ วตฺถุนํ;
วินา’ว สทิสตฺตํ ตํ, อญฺญมญฺญวิภูสนํ.

319. พฺยามํ’สุ มณฺฑลํ เตน, มุนินา โลกพนฺธุนา;
มหนฺตึ วินฺทตี กนฺตึ, โสปิ เตเนว ตาทิสึ.

320. กถนํ สหภาวสฺส, กฺริยาย จ, คุณสฺส จ;
‘สหวุตฺฺตี’ติ วิญฺเญยฺยํ, ต’ทุทาหรณํ ยถา.

กฺริยาสหวุตฺฺติ
321. ชลนฺติ จนฺทรํสีหิ, สมํ สตฺถุ นขํ สโว;
วิชมฺภติ จ จนฺเทน, สมํ ตมฺมุขจนฺทิมา.

คุณสหวุตฺฺติ
322. ชิโน’ทเยน มลีนํ, สห ทุชฺชน เจตสา;
ปาปํ ทิสา สุวิมลา, สห สชฺชน เจตสา.

323. วิโรธีนํ ปท’ตฺถานํ, ยตฺถ สํสคฺคทสฺสนํ;
สมุกฺกํสา’ภิธานตฺถํ, มตา สา’ยํ วิโรธิตา.

324. คุณา สภาว มธุรา, อปิ โลเก’ก พนฺธุโน.
เสวิตา ปาป เสวีนํ, สมฺปทูเสนฺติ มานสํ.

325. ยสฺส กสฺส จิ ทาเนน, ยสฺส กสฺส จิ วตฺถุโน;
วิสิฏฺฐสฺส ย มาทานํ, ‘ปริวุตฺฺตี’ติ สา มตา.

326. ปุรา ปเรสํ ทตฺวาน, มนุญฺญํ นยนาทิกํ;
มุนินา สมนุปฺปตฺตา, ทานิ สพฺพญฺญุตาสิรี.

327. กิญฺจิ ทิสฺวาน วิญฺญาตา, ปฏิปชฺชติ ตํสมํ;
สํสยา’ปคตํ วตฺถุํ, ยตฺถ โส’ยํ ภโม มโต.

328. สมํ ทิสาสุ’ชฺชลาสุ, ชิน ปาท นขํ’สุนา.
ปสฺสนฺตา อภินนฺทนฺติ, จนฺทา’ตป มนา ชนา.

329. ปวุจฺจเต ยํ นามาทิ, กวีนํ ภาวโพธนํ;
เยน เกนจิ วณฺเณน, ภาโว นามา’ย มีริโต.

330. นนุ เตเย’ว สนฺตาโน, สาครา น กุลาจลา.
มนมฺปิ มริยาทํ เย, สํวฏฺเฏปิ ชหนฺติ โน.

331. องฺคงฺคิ ภาวา สทิส, พลภาวา จ พนฺธเน;
สํสคฺโค’ลงฺกตีนํ โย, ตํ ‘มิสฺส’นฺติ ปวุจฺจติ.

องฺคงฺคีภาวมิสฺส
332. ปสตฺถา มุนิโน ปาท, นข รํสิ มหานที;
อโห! คาฬฺหํ นิมุคฺเคปิ, สุขยตฺเย’ว เต ชเน.

สทิส พล ภาว มิสฺส
333. เวโส สภาว มธุโร, รูปํ เนตฺต รสายนํ;
มธู’ว มุนิโน วาจา, น สมฺปีเณติ กํ ชนํ.

334. อาสี นาม สิยา’ตฺถสฺส, อิฏฺฐสฺสา’สีสนํ ยถา.
ติโลเก’กคติ นาโถ, ปาตุ โลก มปายโต.

335. รส’ปฺปตีติ ชนกํ, ชายเต ยํ วิภูสนํ;
‘รสวนฺต’นฺติ ตํ เญยฺยํ, รสวนฺต วิธานโต.

336. ราคา’นต’พฺภุต สโรช มุขํ ธราย,
ปาทา ติโลกครุโน’ธิก พนฺธราคา.

อาทาย นิจฺจสรเสน กเรน คาฬฺหํ,
สญฺจุมฺพยนฺติ สตตา’หิต สมฺภเมน.

337. อิจฺจา’นุคมฺม ปุริมาจริยา’นุภาวํ,
สงฺเขปโต นิคทิโต’ย มลงฺกตีนํ;
เภโท’ปรูปริ กวีหิ วิกปฺปิยานํ,
โก นาม ปสฺสิตุ มลํ ขลุ ตาส มนฺตํ.

อิติ สงฺฆรกฺขิตมหาสามิ วิรจิเต สุโพธาลงฺกาเร
อตฺถาลงฺการาวโพโธ นาม จตุตฺโถ ปริจฺเฉโท.




5. ปญฺจมปริจฺเฉท ภาวาวโพธ

338. ปฏิภานวตา โลก, โวหาร’มนุสารินา;
ตโต’จิตฺย สมุลฺลาส, เวทินา กวินา ปรํ.

339. ฐายิสมฺพนฺธิโน ภาว, วิภาวา สา’นุภาวกา;
สมฺพชฺฌนฺติ นิพนฺธา เต, รส’สฺสาทาย สาธุนํ.

ภาวอธิปฺปาย
340. จิตฺต วุตฺฺติ วิเสสา ตุ, ภาวยนฺติ รเส ยโต;
รตฺยาทโย ตโต ภาว, สทฺเทน ปริกิตฺติตา.

ฐายีภาวอธิปฺปาย
341. วิโรธินา’ญฺญภาเวน, โย ภาโว น ติโรหิโต;
สีเลน ติฏฺฐติ’จฺเจโส, ‘ฐายีภาโว’ติ สทฺทิโต.

ฐายีภาวปฺปเภทอุทฺเทส
342. รติ, หสฺโส, จ โสโก, จ, โกธุ, สฺสาหา, ภยํ,ปิ จ;
ชิคุจฺฉา, วิมฺหโย, เจว, สโม จ นว ฐายิโน.

พฺยภิจารีภาวอธิปฺปาย
343. ติโรภาวา, วิภาวา’ทิ, วิเสสนา’ภิมุขฺยโต;
เย เต จรนฺติ สีเลน, เต โหนฺติ พฺยภิจาริโน.

พฺยภิจาริภาวปเภท
344. นิพฺเพโท, ตกฺก, สงฺกา, สม,
ธิติ, ชฬตา, ทีนตุ, คฺคา, ลสตฺตํ,
สุตฺตํ, ตาโส, คิลานุ, สฺสุก, หริส,
สติ, สฺสา, วิสาทา, พหิตฺถา ‚.
จินฺตา, คพฺพา, ปมาโร, มริส, มท,
มตุ, มฺมาท, โมหา, วิโพโธ,
นิทฺทา, เวคา, สพิลํ, มรณ,
จปลตา ‚, พฺยาธิ, เตตฺตึส เมเต.

สตฺติกภาวอธิปฺปาย
345. สมาหิต’ตฺต’ปฺปภวํ, สตฺตํ ‚ เตโน’ปปาทิตา.
สตฺติกา ‚ ปฺย’นุภาวตฺเต, วิสุํ ภาวา ภวนฺติ เต.

สตฺติกภาวปฺปเภท
346. ถมฺโภ, ปฬย, โรมญฺจา, ตถา เสท, สฺสุ, เวปถุ;
เววณฺณิยํ, วิสรตา, ภาวา’ฏฺเฐ’เต ตุ สตฺติกา.

347. ยทา รตฺยาทโย ภาวา, ฐิติสีลา น โหนฺติ เจ;
ตทา สพฺเพปิ เต ภาวา, ภวนฺติ พฺยภิจาริโน.

348. วิภาโว การณํ เตสุ, ปฺปตฺติยุ’ทฺทีปเน ตถา.
โย สิยา โพธโก เตสํ, อนุภาโว’ย มีริโต.

349. เนกเหตุํ มโนวุตฺฺติ, วิเสสญฺจ วิภาวิตุํ;
ภาวํ วิภาวา’นุภาวา, วณฺณิยา พนฺธเน ผุฏํ.

350. สวิภาวา’นุภาเวหิ, ภาวา เต เต ยถารหํ;
วณฺณนียา ยโถ’จิตฺยํ, โลกรูปา’นุคามินา.

351. จิตฺต วุตฺฺติ วิเสสตฺตา, มานสา สตฺติกา’งฺคโต;
พหิ นิสฺสฏ เสทาทิ, อนุภาเวหิ วณฺณิยา.

รสอธิปฺปาย
352. สามาชิกาน มานนฺโท, โย พนฺธตฺถา’นุสารินํ;
รสียตีติ ตญฺญูหิ, รโส นามา’ย’มีริโต.

รสปฺปเภท
353. สวิภาวา, นุภาเวหิ, สตฺติก,พฺยภิจาริภิ;
อสฺสาทิยตฺต มานีย, มาโน ฐาเย’ว โส รโส.

354. สิงฺคาร,หสฺส,กรุณา, รุทฺท,วีร,ภยานกา;
พีภจฺฉ,พฺภุต,สนฺตา, จ, รสา ฐายีน นุกฺกมา.

355. ทุกฺขรูเป’ย’ มานนฺโท, กถํ นุ กรุณาทิเก?
สิยา โสตูนมานนฺโท, โสโก เวสฺสนฺตรสฺส หิ.

ฐายีภาว นิทฺเทส รติฏฺฐายีภาว
356. รมฺม,เทส, กลา, กาล, เวสาทิ, ปฏิเสวนา;
ยุวาน’ญฺโญญฺญรตฺตานํ, ปโมโท รติ รุจฺจเต.

357. ยุตฺยา ภาวานุภาวา เต, นิพนฺธา โปสยนฺติ นํ;
โสปฺย’โยค, วิปฺปโยค, สมฺโภคานํ วสา ติธา.

หสฺสฏฺฐายีภาว
358. วิการา’กติอาทีหิ, อตฺตโน ถ ปรสฺส วา;
หสฺโส นิทฺทา, สมา’ลสฺย, มุจฺฉาทิ,พฺยภิจาริภิ;
ปริโปเส สิยา หสฺโส, ภิยฺโย’ตฺถิปภุตีนํ โส.

หสฺสปฺปเภท
359. สิต มิห วิกาสิ นยนํ, กิญฺจา’ลกฺขิย ทิชํ ตุ ตํ หสิตํ.
มธุรสฺสรํ วิหสิตํ, อํสสิโรกมฺปมุปหสิตํ.

360. อปหสิตํ สชล’กฺขิ, วิกฺขิตฺตงฺคํ ภวตฺย’ติหสิตํ.
ทฺเว ทฺเว กถิตา เจ’สํ, เชฏฺเฐ ‚ มชฺเฌ’ธเม จ กมโส.

กรุณาฐายีภาว
361. โสกรูโป ตุ กรุโณ, นิฏฺฐปฺปตฺติ’ฏฺฐ นาสโต.
ตตฺถา’นุภาวา รุทิต, ปฬย,ตฺถมฺภกาทโย.
วิสาทา,ลสฺย,มรณ, จินฺตา’ที พฺยภิจาริโน.

รุทฺทฐายีภาว
362. โกโธ มจฺฉริยา’ทีหิ, โปเส ตาส, มทาทิภิ;
นยนา’รุณตาทีหิ, รุทฺโท นาม รโส ภเว.

วีรฏฐายีภาว
363. ปตาป, วิกฺกมา’ทีหุ, สฺสาโห ‘วีโร’ติ สญฺญิโต.
รณ,ทาน,ทยาโยคา, วีโร’ยํ ติวิโธ ภเว.
เตวา’นุภาวา ธิติ,ม, ตฺยา’ทโย พฺยภิจาริโน.

ภยฏฐายีภาว
364. วิการา,สนิ,สตฺตา’ทิ, ภยุ’กฺกํโส ภยานโก.
เสทา’ทโย นุภาเว’ตฺถ, ตาสา’ที พฺยภิจาริโน.

ชิคุจฺฉาฏฺฐายีภาว
365. ชิคุจฺฉา รุธิรา’ทีหิ, ปูตฺยา’ทีหิ วิราคโต;
พีภจฺโฉ โขภนุ’พฺเพคี, กเมน กรุณายุโต.
นาสา วิกูณนาทีหิ, สงฺกาทีหิ’สฺส โปสนํ.

วิมฺหยฏฺฐายีภาว
366. อติ โลก ปทตฺเถหิ, วิมฺหโย’ยํ รโส’พฺภุโต.
ตสฺสา’นุภาวา เสท,สฺสุ, สาธุวาทา’ทโย สิยุํ.
ตาสา,เวค,ธิติ,ปฺปญฺญา, โหนฺเต’ตฺถ พฺยภิจาริโน.

สมฏฺฐายีภาว
367. ฐายีภาโว สโม เมตฺตา, ทยา,โมทา’ทิ สมฺภโว;
ภาวาทีหิ ต’ทุกฺกํโส, สนฺโต สนฺต นิเสวิโต.

อิติ สงฺฆรกฺขิต มหาสามิวิรจิเต สุโพธาลงฺกาเร
รสภาวา’วโพโธ นาม ปญฺจโม ปริจฺเฉโท.
f t g m