สุโพธาลงฺกาโร

 

 

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

 

 

๑. โทสาวโพธ-ปฐมปริจฺเฉท

 

 

รตนตฺตยปฺปณาม

 

. มุนินฺทวทนมฺโภช-, คพฺภสมฺภวสุนฺทรี;

สรณํ ปาณินํ วาณี, มยฺหํ ปีณยตํ มนํฯ

 

นิมิตฺต

. รามสมฺมาทฺยลงฺการา, สนฺติ สนฺโต ปุราตนา;

ตถาปิ ตุ วฬญฺเชนฺติ, สุทฺธมาคธิกา น เตฯ

 

อภิธานาทิกํ

. เตนาปิ นาม โตเสยฺย-, เมเตลงฺการวชฺชเต;

อนุรูเปนาลงฺกาเร-, เนสเมโส ปริสฺสโมฯ

 

. เยสํ น สญฺจิตา ปญฺญา-, เนกสตฺถนฺตโรจิตา;

สมฺโมหพฺภาหตาเวเต, นาวพุชฺฌนฺติ กิญฺจิปิฯ

 

. กึ เตหิ ปาทสุสฺสูสา เยสํ นตฺถิ ครูนิห;

เย ตปฺปาทรโชกิณฺณา, เตว สาธูวิเวกิโนฯ

 

. กพฺพนาฏกนิกฺขิตฺต-, เนตฺตจิตฺตา กวิชฺชนา;

ยํ กิญฺจิ รจยนฺเตตํ, น วิมฺหยกรํ ปรํฯ

 

. เตเยว ปฏิภาวนฺโต, โสว พนฺโธ สวิมฺหโย;

เยน โตเสนฺติ วิญฺญู เย, ตตฺถาปฺยาวิหตาทราฯ

 

. พนฺโธ จ นาม สทฺทตฺถา, สหิตา โทสวชฺชิตา;

ปชฺช คชฺช วิมิสฺสานํ, เภเทนา’ยํ ติธา ภเวฯ

 

. นิพนฺโธ จา’นิพนฺโธ จ, ปุน ทฺวิธา นิรุปฺปเต;

ตํ ตุ ปาเปนฺตฺย’ลงฺการา, วินฺทนียตรตฺตนํฯ

 

๑๐. อนวชฺชํ มุขมฺโภช ‚, มนวชฺชา จ ภารตี;

อลงฺกตา’ว โสภนฺเต, กึ นุ เต นิร’ลงฺกตา?

 

๑๑. วินา ครูปเทสํ ตํ, พาโล’ลงฺกตฺตุ มิจฺฉติ;

สมฺปาปุเณ น วิญฺญูหิ, หสฺสภาวํ กถํ นุ โส?

 

๑๒. คนฺโถปิ กวิวาจาน, มลงฺการ’ปฺปกาสโก;

ยาติ ตพฺพจนียตฺตํ, ต’พฺโพหารู’ปจารโตฯ

 

๑๓. ทฺวิปฺปการา อลงฺการา, ตตฺถ สทฺท, ตฺถเภทโต;

สทฺทตฺถา พนฺธนามา’ว, ตํสชฺชิต ตทาวลิฯ

 

๑๔. คุณาลงฺการสํยุตฺตา, อปิ โทสลว’งฺกิตา;

ปสํสิยา น วิญฺญูหิ, สา กญฺญา วิย ตาทิสีฯ

 

๑๕. เตน โทสนิราโส’ว, มหุสฺสาเหน สาธิโย;

นิทฺโทสา สพฺพถา สา’ยํ, สคุณา น ภเวยฺย กึ?

 

๑๖. สา’ลงฺการวิยุตฺตา’ปิ, คุณยุตฺตา มโนหรา;

นิทฺโทสา โทสรหิตา, คุณยุตฺตา วธู วิยฯ

 

๑๗. ปเท วากฺเย ตทตฺเถ จ, โทสา เย วิวิธา มตา;

โส’ทาหรณ เมเตสํ, ลกฺขณํ กถยามฺย’หํฯ

 

ปทโทส อุทฺเทส

 

๑๘. วิรุทฺธตฺถนฺตรา, ฌตฺถ, กิลิฏฺฐานิ, วิโรธิ จ;

เนยฺยํ, วิเสสนาเปกฺขํ, หีนตฺถก มนตฺถกํฯ

 

วากฺยโทส อุทฺเทส

 

๑๙. โทสา ปทาน วากฺยาน, เมกตฺถํ ภคฺครีติกํ;

ตถา พฺยากิณฺณ คามฺมานิ, ยติหีนํ กมจฺจุตํ;

อติวุตฺต มเปตตฺถํ, สพนฺธผรุสํ ตถาฯ

 

วากฺยตฺถโทสอุทฺเทส

 

๒๐. อปกฺกโม’, จิตฺยหีนํ, ภคฺครีติ, สสํสยํ;

คามฺมํ ทุฏฺฐาลงฺกตีติ, โทสา วากฺยตฺถนิสฺสิตาฯ

 

ปทโทสนิทฺเทส

 

๒๑. วิรุทฺธตฺถนฺตรํ ตญฺหิ, ยสฺส’ญฺญตฺโถ วิรุชฺฌติ;

อธิปฺเปเต ยถา เมโฆ, วิสโท สุขเย ชนํฯ

 

๒๒. วิเสสฺย มธิกํ เยนา, ฌตฺถ เมตํ ภเว ยถา;

โอภาสิตา’เสสทิโส, ขชฺโชโต’ยํ วิราชเตฯ

 

๒๓. ยสฺส’ตฺถา’วคโม ทุกฺโข, ปกตฺยา’ทิวิภาคโต;

กิลิฏฺฐํ ตํ ยถา ตาย, โส’ย มาลิงฺคฺยเต ปิยาฯ

 

๒๔. ยํ กิลิฏฺฐปทํ มนฺทา, ภิเธยฺยํ ยมกาทิกํ;

กิลิฏฺฐปทโทเส’ว, ตมฺปิ อนฺโต กรียติฯ

 

๒๕. ปตีตสทฺทรจิตํ, สิลิฏฺฐปทสนฺธิกํ;

ปสาทคุณสํยุตฺตํ, ยมกํ มต เมทิสํฯ

 

๒๖. อพฺยเปตํ พฺยเปต’ญฺญ, มาวุตฺตา’เนกวณฺณชํ;

ยมกํ ตญฺจ ปาทาน, มาทิ, มชฺฌ, นฺต, โคจรํฯ

 

อพฺยเปต ปฐมปาทาทิ ยมกํ

 

๒๗. สุชนา’สุชนา สพฺเพ, คุเณนาปิ วิเวกิโน;

วิเวกํ น สมายนฺติ, อวิเวกิชนนฺติเกฯ

 

อพฺยเปต ปฐม ทุติย ปาทาทิ ยมกํ

 

๒๘. กุสลา’กุสลา สพฺเพ, ปพลา’ปพลา ถวา;

โน ยาตา ยาว’โหสิตฺตํ, สุขทุกฺขปฺปทา สิยุํ;

 

อพฺยเปต ปฐม ทุติย ตติยปาทาทิ ยมกํฯ

 

๒๙. สาทรํ สา ทรํ หนฺตุ, วิหิตา วิหิตา มยา;

วนฺทนา วนฺทนามาน, ภาชเน รตนตฺตเยฯ

 

อพฺยเปต จตุกฺกปาทาทิ ยมกํ

 

๓๐. กมลํ ก’มลํ กตฺตุํ, วนโท วนโท’มฺพรํ;

สุคโต สุคโต โลกํ, สหิตํ ส หิตํ กรํฯ

 

๓๑. อพฺยเปตาทิยมก, สฺเสโส เลโส นิทสฺสิโต;

เญูยฺยานิ’มาเยว ทิสา, ย’ญฺญานิ ยมกานิปิฯ

 

๓๒. อจฺจนฺตพหโว เตสํ, เภทา สมฺเภทโยนิโย;

ตถาปิ เกจิ สุกรา, เกจิ อจฺจนฺตทุกฺกราฯ

 

๓๓. ยมกํ ตํ ปเหลี ‚ จ, เนกนฺตมธุรานิ’ติ;

อุเปกฺขิยนฺติ สพฺพานิ, สิสฺสเขทภยา มยาฯ

 

๓๔. เทสกาลกลาโลก, ญายาคมวิโรธิ ยํ;

ตํ วิโรธิปทํ เจ’ต, มุทาหรณโต ผุฏํฯ

 

๓๕. ย ทปฺปตีต มานีย, วตฺตพฺพํ เนยฺย มาหุ ตํ;

ยถา สพฺพาปิ ธวลา, ทิสา โรจนฺติ รตฺติยํฯ

 

๓๖. เนทิสํ พหุ มญฺญนฺติ, สพฺเพ สพฺพตฺถ วิญฺญุโน;

ทุลฺลภา’วคตี สทฺท, สามตฺถิยวิลงฺฆินีฯ

 

๓๗. สิยา วิเสสนาเปกฺขํ, ยํ ตํ ปตฺวา วิเสสนํ;

สาตฺถกํ ตํ ยถา ตํ โส, ภิยฺโย ปสฺสติ จกฺขุนาฯ

 

๓๘. หีนํ กเร วิเสสฺยํ ยํ, ตํ หีนตฺถํ ภเว ยถา;

นิปฺปภี กต ขชฺโชโต, สมุเทติ ทิวากโรฯ

 

๓๙. ปาทปูรณมตฺตํ ยํ, อนตฺถมิติ ตํ มตํฯ

ยถา หิ วนฺเท พุทฺธสฺส, ปาทปงฺเกรุหํ ปิ จฯ

 

วากฺยโทส นิทฺเทส

 

๔๐. สทฺทโต อตฺถโต วุตฺตํ, ยตฺถ ภิยฺโยปิ วุจฺจติ;

ต เมกตฺถํ ยถา’ภาติ, วาริโท วาริโท อยํฯ

 

ยถา จ

 

๔๑. ติตฺถิยงฺกุรพีชานิ, ชหํ ทิฏฺฐิคตานิ’ห;

ปสาเทติ ปสนฺเน’โส, มหามุนิ มหาชเนฯ

 

๔๒. อารทฺธกฺกมวิจฺเฉทา, ภคฺครีติ ภเว ยถา;

กาปิ ปญฺญา, โกปิ ปคุโณ, ปกตีปิ อโห ตวฯ

 

๔๓. ปทานํ ทุพฺพินิกฺเขปา, พฺยาโมโห ยตฺถ ชายติ;

ตํ พฺยากิณฺณนฺติ วิญฺเญูยฺยํ, ตทุทาหรณํ ยถาฯ

 

๔๔. พหุคุเณ ปณมติ, ทุชฺชนานํ ปฺยยํ ชโน;

หิตํ ปมุทิโต นิจฺจํ, สุคตํ สมนุสฺสรํฯ

 

๔๕. วิสิฏฺฐวจนา’เปตํ, คามฺมํ’ตฺย’ภิมตํ ยถา;

กญฺเญ กามยมานํ มํ, น กามยสิ กึนฺวิ’ทํ?

 

๔๖. ปทสนฺธานโต กิญฺจิ, ทุปฺปตีติกรํ ภเว;

ตมฺปิ คามฺมํ ตฺย’ภิมตํ, ยถา ยาภวโต ปิยาฯ

 

๔๗. วุตฺเตสุ สูจิเต ฏฺฐาเน, ปทจฺเฉโท ภเว ยติ;

ยํ ตาย หีนํ ตํ วุตฺตํ, ยติหีนนฺติ สา ปนฯ

 

๔๘. ยติ สพฺพตฺถปาทนฺเต, วุตฺตฑฺเฒ จ วิเสสโตฯ

ปุพฺพาปราเนกวณฺณ, ปทมชฺเฌปิ กตฺถจิฯ

 

ตตฺโถทาหรณปจฺจุทาหรณานิ ยถา

 

๔๙. ตํ นเม สิรสา จามิ, กรวณฺณํ ตถาคตํ;

สกลาปิ ทิสา สิญฺจ, ติว โสณฺณรเสหิ โยฯ

 

๕๐. สโร สนฺธิมฺหิ ปุพฺพนฺโต, วิย โลเป วิภตฺติยา;

อญฺญถา ตฺว’ญฺญถา ตตฺถ, ยา’เทสาทิ ปรา’ทิ’วฯ

 

๕๑. จาที ปุพฺพปทนฺตา’ว, นิจฺจํ ปุพฺพปทสฺสิตา;

ปาทโย นิจฺจสมฺพนฺธา, ปราทีว ปเรน ตุฯ

 

สพฺพตฺโถทาหรณานิ ยถา

 

๕๒. นเม ตํ สิรสา สพฺโพ, ปมา’ตีตํ ตถาคตํ;

ยสฺส โลกคฺคตํ ปตฺต, สฺโส’ปมา น หิ ยุชฺชติฯ

 

๕๓. มุนินฺทํ ตํ สทา วนฺทา, มฺย’นนฺตมติ มุตฺตมํ;

ยสฺส ปญฺญา จ เมตฺตา จ, นิสฺสีมาติ วิชมฺภติฯ

 

จาทิปาทีสุ ปจฺจุทาหรณานิ ยถา

 

๕๔. มหาเมตฺตา มหาปญฺญา, จ ยตฺถ ปรโมทยา;

ปณมามิ ชินํ ตํ ป, วรํ วรคุณา’ลยํฯ

 

๕๕. ปทตฺถกฺกมโต มุตฺตํ, กมจฺจุต มิทํ ยถาฯ;

เขตฺตํ วา เทหิ คามํ วา, เทสํ วา มม โสภนํฯ

 

๕๖. โลกิยตฺถ มติกฺกนฺตํ, อติวุตฺตํ มตํ ยถา;

อติสมฺพาธ มากาส, เมติสฺสา ถนชมฺภเนฯ

 

๕๗. สมุทายตฺถโต’เปตํ, ตํ อเปตตฺถกํ ยถา;

คาวิปุตฺโต พลิพทฺโธ, ติณํ ขาที ปิวี ชลํฯ

 

๕๘. พนฺเธ ผรุสตา ยตฺถ, ตํ พนฺธผรุสํ ยถา;

ขรา ขิลา ปริกฺขีณา, เขตฺเต ขิตฺตํ ผลตฺย’ลํฯ

 

วากฺยตฺถโทส นิทฺเทส

 

๕๙. เญูยฺยํ ลกฺขณ มนฺวตฺถ, วเสนา’ปกฺกมาทินํ;

อุทาหรณ เมเตสํ, ทานิ สนฺทสฺสยามฺย’หํฯ

 

ตตฺถา’ปกฺกมํ ยถา

 

๖๐. ภาวนา, ทาน, สีลานิ, สมฺมา สมฺปาทิตานิ’ห;

โภค, สคฺคาทิ, นิพฺพาน, สาธนานิ น สํสโยฯ

 

โอจิตฺยหีนํ ยถา

 

๖๑. ปูชนียตโร โลเก, อห เมโก นิรนฺตรํ;

มเยกสฺมึ คุณา สพฺเพ, ยโต สมุทิตา อหุํฯ

 

ยถา จ

 

๖๒. ยาจิโต’หํ กถํ นาม, น ทชฺชามฺย’ปิ ชีวิตํ;

ตถาปิ ปุตฺตทาเนน, เวธเต หทยํ มมฯ

 

ภคฺครีติ ยถา

 

๖๓. อิตฺถีนํ ทุชฺชนานญฺจ, วิสฺสาโส โนปปชฺชเต;

วิเส สิงฺคิมฺหิ นทิยํ, โรเค ราชกุลมฺหิ จฯ

 

สสํสยํ ยถา

 

๖๔. มุนินฺทจนฺทิมา โลก, สรโลลวิโลจโน;

ชโน’ วกฺกนฺตปนฺโถ’ว, โคปทสฺสนปีณิโตฯ

 

๖๕. วากฺยตฺถโต ทุปฺปตีติ, กรํ คามฺมํ มตํ ยถา;

โปโส วีริยวา โส’ยํ, ปรํ หนฺตฺวา น วิสฺสมีฯ

 

๖๖. ทุฏฺฐาลงฺกรณํ เตตํ ‚, ยตฺถา’ลงฺการทูสนํ;

ตสฺสา’ลงฺการนิทฺเทเส, รูป มาวิ ภวิสฺสติฯ

 

๖๗. กโต’ตฺร สงฺเขปนยา มยา’ยํ,

โทสาน เมสํ ปวโร วิภาโค;

เอโส’ว’ลํ โพธยิตุํ กวีนํ,

ตมตฺถิ เจ เขทกรํ ปรมฺปิฯ

 

อิติ สงฺฆรกฺขิตมหาสามิวิรจิเต สุโพธาลงฺกาเร

 

โทสาวโพโธ นาม

ปฐโม ปริจฺเฉโทฯ

 


 

 

๒. โทสปริหาราวโพธ-ทุติยปริจฺเฉท

 

 

๖๘. กทาจิ กวิโกสลฺลา, วิโรโธ สกโล ปฺย’ยํ;

โทสสงฺขฺย มติกฺกมฺม, คุณวีถึ วิคาหเตฯ

 

๖๙. เตน วุตฺตวิโรธาน, มวิโรโธ ยถา สิยา;

ตถา โทสปริหารา, วโพโธ ทานิ นียเตฯ

 

ตตฺถ วิรุทฺธตฺถนฺตรสฺส ปริหาโร ยถา

 

๗๐. วินฺทนฺตํ ปากสาลีนํ, สาลีนํ ทสฺสนา สุขํ;

ตํ กถํ นาม เมโฆ’ยํ, วิสโท สุขเย ชนํ?

 

ยถา วา

 

๗๑. วินายโกปิ นาโค สิ, โคตโมปิ มหามติ;

ปณีโตปิ รสา’เปโต, จิตฺตา เม สามิ เต คติฯ

 

อชฌ’ตฺถสฺส ยถา

 

 

๗๒. กถํ ตาทิคุณาภาเว, โลกํ โตเสติ ทุชฺชโน?

โอภาสิตาเสสทิโส, ขชฺโชโต นาม กึ ภเว?

 

๗๓. ปเหลิกาย ‚ มารุฬฺหา, น หิ ทุฏฺฐา กิลิฏฺฐตา;

ปิยา สุขา’ลิงฺคิตํ ก, มาลิงฺคติ นุ โน อิติฯ

 

๗๔. ยมเก โน ปโยเชยฺย, กิลิฏฺฐปท มิจฺฉิเต;

ตโต ยมก มญฺญูํ ตุ, สพฺพ เมตํมยํ วิยฯ

 

เทสวิโรธิโน ยถา

 

๗๕. โพธิสตฺตปฺปภาเวน, ถเลปิ ชลชานฺย’หุํฯ

นุทนฺตานิ’ว สุจิรา, วาสกฺเลสํ ตหึ ชเลฯ

 

กาลวิโรธิโน ยถา

 

๗๖. มหานุภาว ปิสุโน, มุนิโน มนฺท มารุโต;

สพฺโพตุกมยํ วายิ, ธุนนฺโต กุสุมํ สมํฯ

 

กลาวิโรธิโน ยถา

 

๗๗. นิมุคฺคมานโส พุทฺธ, คุเณ ปญฺจสิขสฺสปิ;

ตนฺติสฺสร วิโรโธ โส, น สมฺปีเณติ กํ ชนํ?

 

โลกวิโรธิโน ยถา

 

๗๘. คณเย จกฺกวาฬํ โส, จนฺทนายปิ สีตลํ;

สมฺโพธิ สตฺต หทโย, ปทิตฺต’งฺคารปูริตํฯ

 

ญายวิโรธิโน ยถา

 

๗๙. ปริจฺจตฺตภโวปิ ตฺว, มุปนีตภโว อสิฯ

อจินฺตฺยคุณสาราย, นโม เต มุนิปุงฺควฯ

 

อาคมวิโรธิโน ยถา

 

๘๐. เนวา’ลปติ เกนา’ปิ, วจีวิญฺญตฺติโต ยติฯ

สมฺปชานมุสาวาทา, ผุเสยฺยา’ปตฺติทุกฺกฏํฯ

 

เนยฺยสฺส ยถา

 

๘๑. มรีจิจนฺทนา’เลป, ลาภา สีตมรีจิโน;

อิมา สพฺพาปิ ธวลา, ทิสา โรจนฺติ นิพฺภรํฯ

 

ยถา วา

 

๘๒. มโนนุรญฺชโน มาร, งฺคนาสิงฺคารวิพฺภโม;

ชิเนนา’สมนุญฺญาโต, มารสฺส หทยา’นโลฯ

 

วิเสสนาเปกฺขสฺส ยถา

 

๘๓. อปยาตา’ปราธมฺปิ, อยํ เวรี ชนํ ชโน;

โกธปาฏลภูเตน, ภิยฺโย ปสฺสติ จกฺขุนาฯ

 

หีนตฺถสฺส ยถา

 

๘๔. อปฺปกานมฺปิ ปาปานํ, ปภาวํ นาสเย พุโธ;

อปิ นิปฺปภาตา’นีต, ขชฺโชโต โหติ ภาณุมาฯ

 

อนตฺถสฺส ยถา

 

๘๕. น ปาทปูรณตฺถาย, ปทํ โยเชยฺย กตฺถจิ,

ยถา วนฺเท มุนินฺทสฺส, ปาทปงฺเกรุหํ วรํฯ

 

๘๖. ภยโกธปสํสาทิ, วิเสโส ตาทิโส ยทิ;

วตฺตุํ กามียเต โทโส, น ตตฺเถ’กตฺถตากโตฯ

 

ยถา

 

๘๗. สปฺโป สปฺโป! อยํ หนฺท, นิวตฺตตุ ภวํ ตโต,

ยทิ ชีวิตุกาโม’สิ, กถํ ต มุปสปฺปสิ?

 

ภคฺครีติโน ยถา

 

๘๘. โยโกจิ รูปา’ติสโย, กนฺติ กาปิ มโนหรา;

วิลาสา’ติสโย โกปิ, อโห! พุทฺธมโห’ทโยฯ

 

๘๙. อพฺยาโมหกรํ พนฺธํ, อพฺยากิณฺณํ มโนหรํ;

อทูรปท วินฺยาสํ, ปสํสนฺติ กวิสฺสราฯ

 

ยถา

 

๙๐. นีลุปฺปลา’ภํ นยนํ, พนฺธุกรุจิโร’ธโรฯ

นาสา เหม’งฺกุโส เตน, ชิโน’ยํ ปิยทสฺสโนฯ

 

๙๑. สมติกฺกนฺต คามฺมตฺตํ, กนฺต วาจา’ภิสงฺขตํ;

พนฺธนํ รสเหตุตฺตา, คามฺมตฺตํ อติวตฺตติฯ

 

ยถา

 

๙๒. ทุโนติ กามจณฺฑาโล, โส มํ สทย นิทฺทโยฯ

อีทิสํ พฺยสนา’ปนฺนํ, สุขีปิ กิ มุเปกฺขเส?

 

๙๓. ยติหีนปริหาโร, น ปุเน’ทานิ นียเตฯ

ยโต น สวนุ’พฺเพคํ, เหฏฺฐา เยสํ วิจาริตํฯ

 

กมจฺจุตสฺส ยถา

 

๙๔. อุทารจริโต’สิ ตฺวํ, เตเน’วา’ราธนา ตฺวยิ;

เทสํ วา เทหิ คามํ วา, เขตฺตํ วา มม โสภนํฯ

 

อติวุตฺตสฺส ยถา

 

๙๕. มุนินฺทจนฺทสมฺภูต, ยโสราสิมรีจินํ;

สกโลปฺย’ย มากาโส, นา’วกาโส วิชมฺภเนฯ

 

๙๖. วากฺยํ พฺยาปนฺนจิตฺตานํ, อเปตตฺถํ อนินฺทิตํ;

เตนุ’มฺมตฺตาทิกานํ ตํ, วจนา’ญฺญตฺร ทุสฺสติฯ

 

ยถา

 

๙๗. สมุทฺโท ปียเต โส’ย, มห’มชฺช ชราตุโร;

อิเม คชฺชนฺติ ชีมูตา, สกฺกสฺเส’ราวโณ ปิโยฯ

 

๙๘. สุขุมาลา’วิโรธิตฺต, ทิตฺตภาวปฺปภาวิตํ;

พนฺธนํ พนฺธผรุส, โทสํ สํทูสเยยฺย ตํฯ

 

ยถา

 

๙๙. ปสฺสนฺตา รูปวิภวํ, สุณนฺตา มธุรํ คิรํ;

จรนฺติ สาธู สมฺพุทฺธ, กาเล เกฬิปรมฺมุขาฯ

 

อปกฺกมสฺส ยถา

 

๑๐๐. ภาวนา, ทาน, สีลานิ, สมฺมา สมฺปาทิตานิ’หฯ

นิพฺพาน, โภค, สคฺคาทิ, สาธนานิ น สํสโยฯ

 

๑๐๑. อุทฺทิฏฺฐวิสโย โกจิ, วิเสโส ตาทิโส ยทิ;

อนุ’ทฺทิฏฺเฐสุ เนว’ตฺถิ, โทโส กมวิลงฺฆเนฯ

 

ยถา

 

๑๐๒. กุสลา’กุสลํ อพฺยา, กต’มิจฺเจสุ ปจฺฉิมํ;

อพฺยากตํ ปากทํ น, ปากทํ ปฐมทฺวยํฯ

 

๑๐๓. สคุณานา’วิกรเณ, การเณ สติ ตาทิเส;

โอจิตฺยหีนตา’ปตฺติ, นตฺถิ ภูตตฺถสํสิโนฯ

 

๑๐๔. โอจิตฺยํ นาม วิญฺเญูยฺยํ, โลเก วิขฺยาต มาทรา;

ตตฺโถ’ปเทสปภวา, สุชนา กวิปุงฺควาฯ

 

๑๐๕. วิญฺญาโตจิตฺยวิภโว, จิตฺยหีนํ ปริหเร;

ตโต’จิตฺยสฺส สมฺโปเส, รสโปโส สิยา กเตฯ

 

ยถา

 

๑๐๖. โย มารเสน มาสนฺน, มาสนฺนวิชยุ’สฺสโว;

ติณายปิ น มญฺญิตฺถ, โส โว เทตุ ชยํ ชิโนฯ

 

๑๐๗. อารทฺธกตฺตุกมฺมาทิ, กมา’ติกฺกมลงฺฆเน;

ภคฺครีติวิโรโธ’ยํ, คตึ น กฺวา’ปิ วินฺทติฯ

 

ยถา

 

๑๐๘. สุชน’ญฺญาน มิตฺถีนํ, วิสฺสาโส โน’ปปชฺชเต;

วิสสฺส สิงฺคิโน โรค, นทีราชกุลสฺส จฯ

 

ยถา

 

๑๐๙. เภสชฺเช วิหิเต สุทฺธ, พุทฺธาทิรตนตฺตเย;

ปสาท มาจเร นิจฺจํ, สชฺชเน สคุเณปิ จฯ

 

สสํสยสฺส ยถา

 

๑๑๐. มุนินฺทจนฺทิมา’โลก, รส โลล วิโลจโน;

ชโน’วกฺกนฺตปนฺโถ’ว, รํสิทสฺสนปีณิโตฯ

 

๑๑๑. สํสยาเย’ว ยํกิญฺจิ, ยทิ กีฬาทิเหตุนา;

ปยุชฺชเต น โทโส’ว, สสํสยสมปฺปิโตฯ

 

ยถา

 

๑๑๒. ยาเต ทุติยํ นิลยํ, ครุมฺหิ สกเคหโต;

ปาปุเณยฺยาม นิยตํ, สุข’มชฺฌยนา’ทินาฯ

 

๑๑๓. สุภคา ภคินี สา’ยํ, เอตสฺสิ’จฺเจวมาทิกํ;

น ‘คามฺม’มิติ นิทฺทิฏฺฐํ, กวีหิ สกเลหิปิฯ

 

๑๑๔. ทุฏฺฐา’ลงฺการวิคเม, โสภนา’ลงฺกติกฺกโม;

อลงฺการปริจฺเฉเท, อาวิภาวํ คมิสฺสติฯ

 

๑๑๕. โทเส ปรีหริตุ เมส วโร’ปเทโส,

สตฺถนฺตรานุสรเณน กโต มเยวํ;

วิญฺญายิ’มํ ครุวราน’ธิก’ปฺปสาทา,

โทเส ปรํ ปริหเรยฺย ยโสภิลาสีฯ

 

อิติ สงฺฆรกฺขิตมหาสามิวิรจิเต สุโพธาลงฺกาเร

 

โทสปริหาราวโพโธ นาม

ทุติโย ปริจฺเฉโทฯ

 


 

 

๓. คุณาวโพธ-ตติยปริจฺเฉท

 

 

อนุสนฺธิ

 

๑๑๖. สมฺภวนฺติ คุณา ยสฺมา, โทสาเน’ว’มติกฺกเม;

ทสฺเสสฺสํ เต ตโต ทานิ, สทฺเท สมฺภูสยนฺติ เยฯ

 

สทฺทาลงฺการ อุทฺเทส

 

๑๑๗. ปสาโท’โช, มธุรตา, สมตา, สุขุมาลตา;

สิเลโส’ทรตา, กนฺติ, อตฺถพฺยตฺติ, สมาธโยฯ

 

สทฺทาลงฺการ ปโยชน

 

๑๑๘. คุเณเห’เตหิ สมฺปนฺโน, พนฺโธ กวิมโนหโร;

สมฺปาทิยติ กตฺตูนํ, กิตฺติ มจฺจนฺตนิมฺมลํฯ

 

สทฺทาลงฺการ นิทฺเทส

 

๑๑๙. อทูราหิตสมฺพนฺธ, สุภคา ยา ปทา’วลิ;

สุปสิทฺธิธา’ภิเธยฺยา’ยํ, ปสาทํ ชนเย ยถาฯ

 

๑๒๐. อลงฺกโรนฺตา วทนํ, มุนิโน’ธรรํสิโย;

โสภนฺเต’รุณรํสี’ว, สมฺปตนฺตา’มฺพุโช’ทเรฯ

 

๑๒๑. โอโช สมาสพาหุลฺย, เมโส คชฺชสฺส ชีวิตํ;

ปชฺเชปฺย’นา’กุโล โส’ยํ, กนฺโต กามียเต ยถาฯ

 

๑๒๒. มุนินฺท มนฺท สญฺชาต, หาส จนฺทน ลิมฺปิตา;

ปลฺลวา ธวลา ตสฺเส, เวโก นา’ธรปลฺลโวฯ

 

๑๒๓. ปทา’ภิเธยฺยวิสยํ, สมาส พฺยาส สมฺภวํ;

ยํ ปาริณตฺยํ โหตี’ห, โสปิ โอโช’ว ตํ ยถาฯ

 

๑๒๔. โชตยิตฺวาน สทฺธมฺมํ, สนฺตาเรตฺวา สเทวเก;

ชลิตฺวา อคฺคิขนฺโธ’ว, นิพฺพุโต โส สสาวโกฯ

 

๑๒๕. มตฺถกฏฺฐี มตสฺสา’ปิ, รโชภาวํ วชนฺตุ เม;

ยโต ปุญฺเญูน เต เสนฺตุ, ชิน ปาท’มฺพุชทฺวเยฯ

 

๑๒๖. อิจฺจตฺร นิจฺจปฺปณติ, เคโธ สาธุ ปทิสฺสติ;

ชายเต’ยํ คุโณ ติกฺข, ปญฺญานมภิโยคโตฯ

 

๑๒๗. มธุรตฺตํ ปทาสตฺติ, ร’นุปฺปาสวสา ทฺวิธา;

สิยา สมสุติ ปุพฺพา, วณฺณา’วุตฺติ ปโร ยถาฯ

 

๑๒๘. ยทา เอโส’ภิสมฺโพธึ, สมฺปตฺโต มุนิปุงฺคโว;

ตทา ปภุติ ธมฺมสฺส, โลเก ชาโต มหุ’สฺสโวฯ

 

๑๒๙. มุนินฺทมนฺทหาสา เต, กุนฺท สนฺโทหวิพฺภมา;

ทิสนฺต มนุธาวนฺติ, หสนฺตา จนฺทกนฺติโยฯ

 

๑๓๐. สพฺพโกมลวณฺเณหิ, นา’นุปฺปาโส ปสํสิโย;

ยถา’ยํ มาลตีมาลา, ลิน โลลา’ลิมาลินีฯ

 

๑๓๑. มุทูหิ วา เกวเลหิ, เกวเลหิ ผุเฏหิ วา,

มิสฺเสหิ วา ติธา โหติ, วณฺเณหิ สมตา ยถาฯ

 

เกวลมุทุสมตา

 

๑๓๒. โกกิลา’ลาปสํวาที, มุนินฺทา’ลาปวิพฺภโม;

หทยงฺคมตํ ยาติ, สตํ เทติ จ นิพฺพุตึฯ

 

เกวลผุฏสมตา

 

๑๓๓. สมฺภาวนียสมฺภาวํ, ภควนฺตํ ภวนฺตคุํ;

ภวนฺตสาธนา’กงฺขี, โก น สมฺภาวเย วิภุํฯ

 

มิสฺสกสมตา

 

๑๓๔. ลทฺธจนฺทนสํสคฺค, สุคนฺธิ มลยา’นิโล;

มนฺท มายาติ ภีโต’ว, มุนินฺทมุขมารุตาฯ

 

๑๓๕. อนิฏฺฐุร’กฺขร’ปฺปายา, สพฺพโกมล นิสฺสฏา;

กิจฺฉมุจฺจารณา’เปต, พฺยญฺชนา สุขุมาลตาฯ

 

๑๓๖. ปสฺสนฺตา รูปวิภวํ, สุณนฺตา มธุรํ คิรํ;

จรนฺติ สาธู ‚ สมฺพุทฺธ, กาเล เกฬิปรมฺมุขาฯ

 

๑๓๗. อลงฺการวิหีนา’ปิ, สตํ สมฺมุขเต’ทิสี;

อาโรหติ วิเสเสน, รมณียา ต’ทุชฺชลาฯ

 

๑๓๘. โรมญฺจ ปิญฺฉ รจนา, สาธุ วาทาหิตทฺธนี;

ลฬนฺติ’เม มุนิเมฆุ, มฺมทา สาธุ สิขาวลาฯ

 

๑๓๙. สุขุมาลตฺต มตฺเถ’ว, ปทตฺถวิสยมฺปิ จ;

ยถา มตาทิสทฺเทสุ, กิตฺติเสสาทิกิตฺตนํฯ

 

๑๔๐. สิลิฏฺฐ ปท สํสคฺค, รมณีย คุณา’ลโย;

สพนฺธคารโว โส’ยํ, สิเลโส นาม ตํ ยถาฯ

 

๑๔๑. พาลิ’นฺทุวิพฺภม’จฺเฉทิ, นขรา’วลิ กนฺติภิ;

สา มุนินฺทปท’มฺโภช, กนฺติ โว วลิตา’วตํฯ

 

๑๔๒. อุกฺกํสวนฺโต โยโกจิ, คุโณ ยทิ ปตียเต;

อุทาโร’ยํ ภเว เตน, สนาถา พนฺธปทฺธติฯ

 

๑๔๓. ปาทมฺโภช รโช ลิตฺต, คตฺตา เย ตว โคตม;

อโห! เต ชนฺตโว ยนฺติ, สพฺพถา นิรชตฺตนํฯ

 

๑๔๔. เอวํ ชินา’นุภาวสฺส, สมุกฺกํโส’ตฺร ทิสฺสติ;

ปญฺญวา วิธินา’เนน, จินฺตเย ปร มีทิสํฯ

 

๑๔๕. อุทาโร โสปิ วิญฺเญูยฺโย, ยํ ปสตฺถ วิเสสนํฯ

ยถา กีฬาสโร ลีลา, หาโส เหมงฺคทา’ทโยฯ

 

๑๔๖. โลกิย’ตฺถา’น’ติกฺกนฺตา, กนฺตา สพฺพชนานปิ;

กนฺติ นามา’ติวุตฺตสฺส, วุตฺตา สา ปริหารโตฯ

 

ยถา มุนินฺท อิจฺจาทิฯ

 

๑๔๗. อตฺถพฺยตฺตา’ภิเธยฺยสฺสา, เนยฺยตา สทฺทโต’ตฺถโต;

สา’ยํ ตทุภยา เนยฺย, ปริหาเร ปทสฺสิตา;

ยถา มรีจิจฺจาทิ จ, มโนนุรญฺชโนจฺจาทิฯ

 

ปุน อตฺเถน ยถา

 

๑๔๘. สภาวา’มลตา ธีร, มุธา ปาทนเขสุ เต;

ยโต เต’วนตา’นนฺต, โมฬิจฺฉายา ชหนฺติ โนฯ

 

๑๔๙. ‘พนฺธสาโร’ติ มญฺญนฺติ, ยํ สมคฺคาปิ วิญฺญุโน;

ทสฺสนา’วสรํ ปตฺโต, สมาธิ นาม’ยํ คุโณฯ

 

๑๕๐. อญฺญธมฺโม ตโต’ญฺญตฺถ, โลกสีมา’นุโรธโต;

สมฺมา อาธียเต’จฺเจ’โส, ‘สมาธี’ติ นิรุจฺจติฯ

 

สมาธิ อุทฺเทส

 

๑๕๑. อปาเณ ปาณีนํ ธมฺโม, สมฺมา อาธียเต กฺวจิ,;

นิรูเป รูปยุตฺตสฺส, นิรเส สรสสฺส, จฯ

 

๑๕๒. อทฺรเว ทฺรวยุตฺตสฺส, อกตฺตริปิ กตฺตุตา,;

กฐินสฺสา’สรีเร,ปิ, รูปํ เตสํ กมา สิยาฯ

 

สมาธินิทฺเทส

 

อปาเณ ปาณีนํ ธมฺโม

 

๑๕๓. อุณฺณา ปุณฺณิ’นฺทุนา นาถ! ทิวาปิ สห สงฺคมา;

วินิทฺทา สมฺปโมทนฺติ, มญฺเญู กุมุทินี ตวฯ

 

นิรุเป รูปยุตฺตสฺส

 

๑๕๔. ทยารเสสุ มุชฺชนฺตา, ชนา’มตรเสสฺวิ’ว;

สุขิตา หตโทสา เต, นาถ! ปาท’มฺพุชา’นตาฯ

 

นิรเส สรสสฺส

 

๑๕๕. มธุเรปิ คุเณ ธีร, น’ปฺปสีทนฺติ เย ตว;

กีทิสี มนโสวุตฺติ, เตสํ ขารคุณาน โภ’ฯ

 

อทฺรเว ทฺรวยุตฺตสฺส

 

๑๕๖. สพฺพตฺถสิทฺธิธ! จูฬก, ปุฏเปยฺยา มหาคุณา;

ทิสา สมนฺตา ธาวนฺติ, กุนฺทโสภา ส ลกฺขณาฯ

 

อกตฺตริปิ กตฺตุตา

 

๑๕๗. มารา’ริพลวิสฺสฏฺฐา, กุณฺฐา นานาวิธา’ยุธา;

ลชฺชมานา’ญฺญเวเสน, ชิน! ปาทา’นตา ตวฯ

 

กฐินสฺสา สรีเร

 

๑๕๘. มุนินฺทภาณุมา กาโล, ทิโต โพโธ’ทยา’จเล;

สทฺธมฺมรํสินา ภาติ, ภินฺท มนฺทตมํ ปรํฯ

 

๑๕๙. วมนุ’คฺคิรนาทฺเย’ตํ, คุณวุตฺย’ปริจฺจุตํ;

อติสุนฺทร มญฺญูํ ตุ, กามํ วินฺทติ คามฺมตํฯ

 

๑๖๐. กนฺตีนํ วมนพฺยาชา, มุนิปาทนขา’วลี;

จนฺทกนฺตี ปิวนฺตี’ว, นิปฺปภํ ตํ กโรนฺติโยฯ

 

๑๖๑. อจิตฺตกตฺตุกํ รุจฺย มิจฺเจวํ คุณกมฺมตํ;

สจิตฺตกตฺตุกํ เป’ตํ, คุณกมฺมํ ยทุ’ตฺตมํฯ

 

๑๖๒. อุคฺคิรนฺโต’ว สสฺเนห, รสํ ชินวโร ชเน;

ภาสนฺโต มธุรํ ธมฺมํ, กํ น สปฺปีณเย ชนํฯ

 

๑๖๓. โย สทฺทสตฺถกุสโล กุสโล นิฆณฺฑุ,

ฉนฺโทอลงฺกติสุ นิจฺจกตา’ภิโยโค;

โส’ยํ กวิตฺตวิกโลปิ กวีสุ สงฺขฺย,

โมคฺคยฺห วินฺทติ หิ กิตฺติ’ มมนฺทรูปํฯ

 

อิติ สงฺฆรกฺขิตมหาสามิวิรจิเต สุโพธาลงฺกาเร

คุณาวโพโธ นาม ตติโย ปริจฺเฉโทฯ

 


 

 

๔. อตฺถาลงฺการาวโพธ-จตุตฺถปริจฺเฉท

 

 

๑๖๔.

อตฺถาลงฺการสหิตา, สคุณา พนฺธปทฺธติ;

อจฺจนฺตกนฺตา กนฺตา ‚ ว วุจฺจนฺเต เต ตโต’ธุนาฯ

 

๑๖๕.

สภาว, วงฺกวุตฺตีนํ, เภทา ทฺวิธา อลํกฺริยา;

ปฐมา ตตฺถ วตฺถูนํ, นานาวตฺถา’วิภาวินีฯ

 

ยถา

๑๖๖.

ลีลา วิกนฺติ สุภโค, ทิสา ถิร วิโลกโน;

โพธิสตฺตงฺกุโร ภาสํ, วิโรจิ วาจ มาสภึฯ

 

๑๖๗.

วุตฺติ วตฺถุสภาวสฺส, ยา’ญฺญถา สา’ปรา ภเว;

ตสฺสา’นนฺตวิกปฺปตฺตา, โหติ พีโช’ปทสฺสนํฯ

 

วงฺกวุตฺติ อตฺถาลงฺการ

 

อุทฺเทส

 

๑๖๘.

ตตฺถา’ติสย, อุปมา, รูปกา, วุตฺติ, ทีปกํ,;

อกฺเขโป, ตฺถนฺตรนฺยาโส, พฺยติเรโก, วิภาวนาฯ

 

๑๖๙. เหตุ, กฺกโม, ปิยตรํ, สมาส, ปริกปฺปนา;

สมาหิตํ, ปริยาย, วุตฺติ, พฺยาโชปวณฺณนํฯ

 

๑๗๐. วิเสส, รุฬฺหาหงฺการา, สิเลโส, ตุลฺยโยคิตา;

นิทสฺสนํ, มหนฺตตฺตํ, วญฺจนา, ปฺปกตตฺถุติ,

 

๑๗๑. เอกาวลิ, อญฺญมญฺญูํ, สหวุตฺติ, วิโรธิตา;

ปริวุตฺติ, พฺภโม, ภาโว, มิสฺส, มาสี, รสี, อิติฯ

 

๑๗๒. เอเต เภทา สมุทฺทิฏฺฐา, ภาโว ชีวิต มุจฺจเต;

วงฺกวุตฺตีสุ โปเสสิ, สิเลโส ตุ สิรึ ปรํฯ

 

นิทฺเทส

๑๗๓. ปกาสกา วิเสสสฺส, สิยา’ติสยวุตฺติ ยา;

โลกา’ติกฺกนฺตวิสยา, โลกิยา,ติ จ สา ทฺวิธาฯ

 

๑๗๔. โลกิยาติสยสฺเส’เต, เภทา เย ชาติอาทโย;

ปฏิปาทียเต ตฺว’ชฺช, โลกาติกฺกนฺตโคจราฯ

 

๑๗๕. ปิวนฺติ เทหกนฺตี เย, เนตฺตญฺชลิปุเฏน เต;

นา’ลํ หนฺตุํ ชิเน’สํ ตฺวํ, ตณฺหํ ตณฺหาหโรปิ กึ?

 

๑๗๖. อุปมาโน’ปเมยฺยานํ, สธมฺมตฺตํ สิโย’ปมา;

สทฺท, ตฺถคมฺมา, วากฺยตฺถ, วิสยา,ติ จ สา ภิธาฯ

 

๑๗๗. สมาส, ปจฺจเย, วา’ที, สทฺทา เตสํ วสา ติธา;

สทฺทคมฺมา สมาเสน, มุนินฺโท จนฺทิมา’นโนฯ

 

๑๗๘. อายาที ปจฺจยา เตหิ, วทนํ ปงฺกชายเต;

มุนินฺทนยน ทฺวนฺทํ, นีลุปฺปลทลียติฯ

 

๑๗๙. อิวาที อิว, วา, ตุลฺย, สมาน, นิภ, สนฺนิภา;

ยถา, สงฺกาส, ตุลิต, ปฺปกาส, ปติรูปกาฯ

 

๑๘๐. สรี, สริกฺข, สํวาที, วิโรธิ, สทิสา, วิย;

ปฏิปกฺข, ปจฺจนีกา, สปกฺโข, ปมิโต, ปมาฯ

 

๑๘๑. ปฏิพิมฺพ, ปฏิจฺฉนฺน, สรูป, สม, สมิตา;

สวณฺณา, ภา, ปฏินิธิ, สธมฺมา, ทิ สลกฺขณาฯ

 

๑๘๒. ชยตฺย, กฺโกสติ, หสติ, ปติคชฺชติ, ทูภติ;

อุสูยตฺย, วชานาติ, นินฺทติ, สฺสติ, รุนฺธติฯ

 

๑๘๓. ตสฺส โจเรติ โสภคฺคํ, ตสฺส กนฺตึ วิลุมฺปติ;

เตน สทฺธึ วิวทติ, ตุลฺยํ เตนา’ธิโรหติฯ

 

๑๘๔. กจฺฉํ วิคาหเต, ตสฺส, ต มนฺเวตฺย, นุพนฺธติ;

ตํสีลํ, ตํนิเสเธติ, ตสฺส จา’นุกโรติ, เมฯ

 

๑๘๕. อุปมาโน’ปเมยฺยานํ, สธมฺมตฺตํ วิภาวิภิ;

อิเมหิ อุปมาเภทา, เกจิ นิยฺยนฺติ สมฺปติฯ

 

๑๘๖. วิกาสิปทุมํ’วา’ติ, สุนฺทรํ สุคตา’นนํ;

อิติ ธมฺโมปมา นาม, ตุลฺยธมฺมนิทสฺสนาฯ

 

๑๘๗. ธมฺมหีนา “มุข’มฺโภช, สทิสํ มุนิโน”อิติ;

วิปรีโต’ปมา “ตุลฺย, มานเนน’มฺพุชํ ตว”ฯ

 

๑๘๘. ตวา’นน’มิว’มฺโภชํ, อมฺโภช’มิว เต มุขํ;

อญฺญมญฺโญปมา สา’ยํ, อญฺญมญฺโญปมานโตฯ

 

๑๘๙. “ยทิ กิญฺจิ ภเว’มฺโภชํ, โลจน’พฺภมุวิพฺภมํ;

ธาเรตุํ มุขโสภํ ตํ, ตเว”ติ อพฺภุโตปมาฯ

 

๑๙๐. “สุคนฺธิ โสภา สมฺพนฺธี, สิสิรํ’สุ วิโรธิ จ;

มุขํ ตว’มฺพุชํเว’ติ”, สา สิเลโสปมา มตาฯ

 

๑๙๑. สรูปสทฺทวาจฺจตฺตา, สา สนฺตาโนปมา ยถา;

พาลา’วุ’ยฺยานมาลา’ยํ, สา’ลกา’นนโสภินีฯ

 

๑๙๒. ขยี จนฺโท, พหุรชํ, ปทุมํ, เตหิ เต มุขํ;

สมานมฺปิ สมุกฺกํสิ, ตฺย’ยํ นินฺโทปมา มตาฯ

 

๑๙๓. อสมตฺโถ มุเขนิ’นฺทุ, ชิน! เต ปฏิคชฺชิตุํ;

ชโฬ กลงฺกี’ติ อยํ, ปฏิเสโธปมา สิยาฯ

 

๑๙๔. “กจฺฉํ จนฺทารวินฺทานํ, อติกฺกมฺม มุขํ ตว;

อตฺตนา’ว สมํ ชาต”, มิตฺย’สาธารโณปมาฯ

 

๑๙๕. “สพฺพ’มฺโภช’ปฺปภาสาโร, ราสิภูโต’ว กตฺถจิ;

ตวา’นนํ วิภาตี”ติ, โหตา’ภูโตปมา อยํฯ

 

๑๙๖. ปตียเต’ตฺถคมฺมา ตุ, สทฺทสามตฺถิยา กฺวจิ;

สมาส, ปฺปจฺจเย, วาทิ, สทฺทโยคํ วินา อปิฯ

 

๑๙๗. ภิงฺคาเน’มานิ จกฺขูนิ, นา’มฺพุชํ มุข’เมวิ’ทํ;

สุพฺยตฺตสทิสตฺเตน, สา สรูโปปมา มตาฯ

 

๑๙๘. “มเย’ว มุขโสภา’สฺเส, ตฺยล’มินฺทุ! วิกตฺถนา;

ยโต’มฺพุเชปิ สา’ตฺถีติ”, ปริกปฺโปปมา อยํฯ

 

๑๙๙. “กึ วา’มฺพุช’นฺโตภนฺตาลิ, กึ โลลนยนํ มุขํ;

มม โทลายเต จิตฺต”, มิจฺจ’ยํ สํสโยปมาฯ

 

๒๐๐. กิญฺจิ วตฺถุํ ปทสฺเสตฺวา, สธมฺมสฺสา’ภิธานโต;

สามฺยปฺปตีติสพฺภาวา, ปติวตฺถุปมา ยถาฯ

 

๒๐๑. ชเนสุ ชายมาเนสุ, เน’โกปิ ชินสาทิโส;

ทุติโย นนุ นตฺเถ’ว, ปาริชาตสฺส ปาทโปฯ

 

๒๐๒. วากฺยตฺเถเน’ว วากฺยตฺโถ, ยทิ โกจู’ปมียเต;

อิวยุตฺตา, วิยุตฺตตฺตา, สา วากฺยตฺโถปมา ทฺวิธาฯ

 

อิวยุตฺตา

 

๒๐๓. ชิโน สํกฺเลสตตฺตานํ, อาวิภูโต ชนาน’ยํ;

ฆมฺมสนฺตาปตตฺตานํ, ฆมฺมกาเล’มฺพุโท วิยฯ

 

อิววิยุตฺตา

 

๒๐๔. มุนินฺทานน มาภาติ, วิลาเสกมโนหรํ;

อุทฺธํ สมุคฺคตสฺสา’ปิ, กึ เต จนฺท วิชมฺภนาฯ

 

๒๐๕. สมุพฺเพเชติ ธีมนฺตํ, ภินฺนลิงฺคาทิกํ ตุ ยํ;

อุปมาทูสนายา’ล, เมตํ กตฺถจิ ตํ ยถาฯ

 

๒๐๖. หํสี’วา’ยํ สสี ภินฺน, ลิงฺคา, กาสํ สรานิ’ว;

วิชาติ วจนา, หีนา, สา’ว ภตฺโต ภโฏ’ธิเปฯ

 

๒๐๗. “ขชฺโชโต ภาณุมาลี’ว, วิภาติ”ตฺยธิโกปมาฯ

อผุฏฺฐตฺถา “พลมฺโพธิ, สาคโร วิย สํขุภิฯ”

 

๒๐๘. “จนฺเท กลงฺโก ภิงฺโค’เว’, ตฺยุ’ปมาเปกฺขินี อยํ;

ขณฺฑิตา เกรวา’กาโร, สกลงฺโก นิสากโรฯ

 

๒๐๙. อิจฺเจวมาทิรูเปสุ, ภวนฺติ วิคตา’ทรา;

กโรนฺติ จา’ทรํ ธีรา, ปโยเค กฺวจิ เท’ว ตุฯ

 

๒๑๐. อิตฺถียํ’วา’ชโน ยาติ, วทตฺเย’สา ปุมา วิย;

ปิโย ปาณา อิวา’ยํ เม, วิชฺชา ธน’มิว’จฺจิตาฯ

 

๒๑๑. ภวํ วิย มหีปาล, เทวราชา วิโรจเต;

อล’มํสุมโต กจฺฉํ, เตชสา โรหิตุํ อยํฯ

 

๒๑๒. อุปมาโน’ปเมยฺยานํ, อเภทสฺส นิรูปนา;

อุปมา’ว ติโรภูต, เภทา รูปก มุจฺจเตฯ

 

๒๑๓. อเสส วตฺถุ วิสยํ, เอกเทส วิวุตฺติ จ;

ตํ ทฺวิธา ปุน ปจฺเจกํ, สมาสาทิวสา ติธาฯ

 

อเสสวตฺถุวิสยสมาส

 

๒๑๔. องฺคุลิทล สํโสภึ, นขทีธิติ เกสรํ;

สิรสา น ปิลนฺธนฺติ, เก มุนินฺท ปท’มฺพุชํฯ

 

อเสสวตฺถุวิสยอสมาส

 

๒๑๕. รตนานิ คุณา ภูรี, กรุณา สีตลํ ชลํ;

คมฺภีรตฺต มคาธตฺตํ, ปจฺจกฺโข’ยํ ชิโน’มฺพุธิฯ

 

อเสสวตฺถุวิสยมิสฺสก

 

๒๑๖. จนฺทิกา มนฺทหาสา เต, มุนินฺท! วทนิ’นฺทุโน;

ปโพธยตฺย’ยํ สาธุ, มโน กุมุท กานนํฯ

 

๒๑๗. อเสสวตฺถุวิสเย, ปเภโท รูปเก อยํฯ

เอกเทสวิวุตฺติมฺหิ, เภโท ทานิ ปวุจฺจติฯ

 

เอกเทสวิวุตฺติสมาส

 

๒๑๘. วิลาส หาส กุสุมํ, รุจิรา’ธร ปลฺลวํ;

สุขํ เก วา น วินฺทนฺติ, ปสฺสนฺตา มุนิโน มุขํฯ

 

เอกเทสวิวุตฺติอสมาส

 

๒๑๙. ปาททฺวนฺทํ มุนินฺทสฺส, ททาตุ วิชยํ ตว;

นขรํสี ปรํ กนฺตา, ยสฺส ปาปชยทฺธชาฯ

 

เอกเทสวิวุตฺติมิสฺสก

 

๒๒๐. สุนิมฺมลกโปลสฺส, มุนินฺท วทนิ’นฺทุโน;

สาธุ’ปฺปพุทฺธ หทยํ, ชาตํ เกรว กานนํฯ

 

๒๒๑. รูปกานิ พหูนฺเย’ว ‚, ยุตฺตา, ยุตฺตาทิเภทโต;

วิสุํ น ตานิ วุตฺตานิ, เอตฺเถ’ว’นฺโตคธานิ’ติฯ

 

๒๒๒. “จนฺทิมา’กาสปทุม”, มิจฺเจตํ ขณฺฑรูปกํ;

ทุฏฺฐ, “มมฺโพรุหวนํ, เนตฺตานิ’จฺจา”ทิ สุนฺทรํฯ

 

๒๒๓. ปริยนฺโต วิกปฺปานํ, รูปกสฺโส’ปมาย จ;

นตฺถิ ยํ เตน วิญฺเญูยฺยํ, อวุตฺต มนุมานโตฯ

 

๒๒๔. ปุนปฺปุน มุจฺจารณํ ‚, ยมตฺถสฺส, ปทสฺส จ;

อุภเยสญฺจ วิญฺเญูยฺยา, สา’ย’มาวุตฺติ นามโตฯ

 

อตฺถาวุตฺติ

 

๒๒๕. มโน หรติ สพฺเพสํ, อาททาติ ทิสา ทส;

คณฺหาติ นิมฺมลตฺตญฺจ, ยโสราสิ ชินสฺส’ยํฯ

 

ปทาวุตฺติ

 

๒๒๖. วิภาเสนฺติ ทิสา สพฺพา, มุนิโน เทหกนฺติโย;

วิภา เสนฺติ จ สพฺพาปิ, จนฺทาทีนํ หตา วิยฯ

 

อุภยาวุตฺติ

 

๒๒๗. ชิตฺวา วิหรติ กฺเลส, ริปุํ โลเก ชิโน อยํ;

วิหรตฺย’ริวคฺโค’ยํ, ราสิภูโต’ว ทุชฺชเนฯ

 

๒๒๘. เอกตฺถ วตฺตมานมฺปิ, สพฺพวากฺโย’ปการกํ;

ทีปกํ นาม ตํ จาทิ, มชฺฌ, นฺตวิสยํ ติธาฯ

 

อาทิ ทีปก

 

๒๒๙. อกาสิ พุทฺโธ เวเนยฺย, พนฺธูน มมิโต’ทยํ;

สพฺพปาเปหิ จ สมํ, เนกติตฺถิยมทฺทนํฯ

 

มชฺเฌ ทีปก

 

๒๓๐. ทสฺสนํ มุนิโน สาธุ, ชนานํ ชายเต’มตํฯ

ตท’ญฺเญูสํ ตุ ชนฺตูนํ, วิสํ นิจฺโจ’ปตาปนํฯ

 

อนฺตทีปก

 

๒๓๑. อจฺจนฺต กนฺต ลาวณฺย, จนฺทา’ตป มโนหโร;

ชินา’นนิ’นฺทุ อินฺทุ จ, กสฺส นา’นนฺทโก ภเวฯ

 

มาลาทีปก

 

๒๓๒. โหตา’วิปฺปฏิสาราย, สีลํ, ปาโมชฺชเหตุ โส;

ตํ ปีติเหตุ, สา จา’ยํ, ปสฺสทฺธฺยา’ทิ ปสิทฺธิธิยาฯ

 

๒๓๓. อิจฺจา’ทิทีปกตฺเตปิ, ปุพฺพํ ปุพฺพ มเปกฺขินี;

วากฺยมาลา ปวตฺตาติ, ตํ มาลาทีปกํ มตํฯ

 

๒๓๔. อเนเน’ว’ปฺปกาเรน, เสสาน มปิ ทีปเก;

วิกปฺปานํ วิธาตพฺพา, นุคติ สุทฺธพุทฺธิภิฯ

 

๒๓๕. วิเสส วจนิ’จฺฉายํ, นิเสธวจนํ ตุ ยํ;

อกฺเขโป นาม โสยญฺจ, ติธา กาลปฺปเภทโตฯ

 

๒๓๖. เอกากี’ เนกเสนํ ตํ, มารํ ส วิชยี ชิโน;

กถํ ต มถวา ตสฺส, ปารมีพล มีทิสํฯ

 

อตีตกฺเขโปฯ

 

๒๓๗. กึ จิตฺเต’ชาสมุคฺฆาตํ, อปตฺโต’สฺมีติ ขิชฺชเส;

ปณาโม นนุ โส เย’ว, สกิมฺปิ สุคเต คโตฯ

 

วตฺตมานกฺเขโปฯ

 

๒๓๘. สจฺจํ น เต คมิสฺสนฺติ, สิวํ สุชนโคจรํ;

มิจฺฉาทิฏฺฐิ ปริกฺกนฺต ‚, มานสา เย สุทุชฺชนาฯ

 

อนาคตกฺเขโปฯ

 

๒๓๙. เญูยฺโย อตฺถนฺตรนฺยาโส, โย, ญฺญวากฺยตฺถสาธโนฯ

สพฺพพฺยาปี วิเสสฏฺโฐ, หิวิสิฏฺฐ’สฺส เภทโตฯ

 

หิ รหิต สพฺพพฺยาปี

 

๒๔๐. เตปิ โลกหิตา สตฺตา, สูริโย จนฺทิมา อปิ;

อตฺถํ ปสฺส คมิสฺสนฺติ, นิยโม เกน ลงฺฆฺยเตฯ

 

หิ สหิต สพฺพพฺยาปี

 

๒๔๑. สตฺถา เทวมนุสฺสานํ, วสี โสปิ มุนิสฺสโร;

คโต’ว นิพฺพุตึ สพฺเพ, สงฺขารา น หิ สสฺสตาฯ

 

หิ รหิต วิเสสฏฺฐ

 

๒๔๒. ชิโน สํสารกนฺตารา, ชนํ ปาเปติ ‚ นิพฺพุตึฯ

นนุ ยุตฺตา คติ สา’ยํ, เวสารชฺช สมงฺคินํฯ

 

หิ สหิต วิเสสฏฺฐ

 

๒๔๓. สุรตฺตํ เต’ธรผุฏํ, ชิน! รญฺเชติ มานสํ;

สยํ ราคปรีตา หิ, ปเร รญฺเชนฺติ สงฺคเตฯ

 

๒๔๔. วาจฺเจ คมฺเม ถ วตฺถูนํ, สทิสตฺเต ปเภทนํ;

พฺยติเรโก’ย’มปฺเย’โก, ภยเภทา จตุพฺพิโธฯ

 

วาจฺจเอกพฺยติเรก

 

๒๔๕. คมฺภีรตฺต มหตฺตาทิ, คุณา ชลธินา ชิน!;

ตุลฺโย ตฺว มสิ เภโท ตุ, สรีเรเน’ทิเสน เตฯ

 

วาจฺจ อุภยพฺยติเรก

 

๒๔๖. มหาสตฺตา’ติคมฺภีรา, สาคโร สุคโตปิ จ;

สาคโร’ญฺชนสงฺกาโส, ชิโน จามีกรชฺชุติฯ

 

คมฺมเอกพฺยติเรก

 

๒๔๗. น สนฺตาปาปหํ เนวิ, จฺฉิตทํ มิคโลจนํ;

มุนินฺท! นยนทฺวนฺทํ, ตว ตคฺคุณ ภูสิตํฯ

 

คมฺมอุภยพฺยติเรก

 

๒๔๘. มุนินฺทานน มมฺโภช, เมสํ นานตฺต มีทิสํ;

สุวุตฺตา’มตสนฺทายี, วทนํ เน’ทิส’มฺพุชํฯ

 

๒๔๙. ปสิทฺธิธํ การณํ ยตฺถ, นิวตฺเตตฺวา’ ญาการณํ;

สาภาวิกตฺต มถวา, วิภาพฺยํ สา วิภาวนาฯ

 

การณนฺตรวิภาวนา

 

๒๕๐. อนญฺชิตา’สิตํ เนตฺตํ, อธโร รญฺชิตา’รุโณ;

สมานตา ภมุ จา’ยํ, ชินา’นาวญฺจิตา ตวฯ

 

สาภาวิก วิภาวนา

 

๒๕๑. น โหติ ขลุ ทุชฺชนฺย, มปิ ทุชฺชนสงฺคเม;

สภาวนิมฺมลตเร, สาธุชนฺตูน เจตสิฯ

 

๒๕๒. ชนโก, ญาปโก เจติ, ทุวิธา เหตโว สิยุํฯ

ปฏิสงฺขรณํ เตสํ, อลงฺการตาโย’ทิตํฯ

 

๒๕๓. ภาวา’ภาว กิจฺจวสา, จิตฺตเหตุวสาปิ จ;

เภทา’นนฺตา อิทํ เตสํ, มุขมตฺต นิทสฺสนํฯ

 

๒๕๔. ปรมตฺถปกาเส’ก, รสา สพฺพมโนหรา;

มุนิโน เทสนา’ยํ เม, กามํ โตเสติ มานสํฯ

 

ภาวกิจฺโจ การกเหตุฯ

 

๒๕๕. ธีเรหิ สห สํวาสา, สทฺธมฺมสฺสา’ภิโยคโต;

นิคฺคเหนิ’นฺทฺริยานญฺจ, ทุกฺขสฺสุ’ปสโม สิยาฯ

 

อภาวกิจฺโจ การกเหตุฯ

 

๒๕๖. มุนินฺท’จนฺท สํวาทิ, กนฺตภาโว’ปโสภินา;

มุเขเน’ว สุโพธํ เต, มนํ ปาปา’ภินิสฺสฏํฯ

 

ภาวกิจฺโจ ญาปกเหตุฯ

 

๒๕๗. สาธุหตฺถา’รวินฺทานิ, สงฺโกจยติ เต กถํ;

มุนินฺท! จรณทฺวนฺท, ราคพาลา’ตโป ผุสํ?

 

อยุตฺตการี จิตฺตเหตุฯ

 

๒๕๘. สงฺโกจยนฺติ ชนฺตูนํ, ปาณิปงฺเกรุหานิ’ห;

มุนินฺท! จรณทฺวนฺท, นข จนฺทาน’ มํสโวฯ

 

ยุตฺตการี จิตฺตเหตุฯ

 

๒๕๙. อุทฺทิฏฺฐานํ ปทตฺถานํ, อนุทฺเทโส ยถากฺกมํ;

สงฺขฺยาน’มิติ นิทฺทิฏฺฐํ, ยถาสงฺขฺยํ กโมปิ จฯ

 

๒๖๐. อาลาป หาส ลีฬาหิ, มุนินฺท! วิชยา ตว;

โกกิลา กุมุทานิ โจ, ปเสวนฺเต วนํ ชลํฯ

 

๒๖๑. สิยา ปิยตรํ นาม, อตฺถรูปสฺส กสฺสจิ;

ปิยสฺสา’ติสเยเน’ตํ, ยํ โหติ ปฏิปาทนํฯ

 

๒๖๒. ปีติยา เม สมุปฺปนฺนา, สนฺต! สนฺทสฺสนา ตว;

กาเลนา’ยํ ภเว ปีติ, ตเว’ว ปุน ทสฺสนาฯ

 

๒๖๓. วณฺณิเตโน’ปมาเนน, วุตฺยา’ธิปฺเปต วตฺถุโน;

สมาสวุตฺติ นามา’ยํ, อตฺถ สงฺเขป รูปโตฯ

 

๒๖๔. สา’ยํ วิเสสฺยมตฺเตน, ภินฺนา’ภินฺนวิเสสนา;

อตฺเถ’ว อปรา ปฺย’ตฺถิ, ภินฺนา’ภินฺนวิเสสนาฯ

 

อภินฺนวิเสสน

 

๒๖๕. วิสุทฺธา’มตสนฺทายี, ปสตฺถรตนา’ลโย;

คมฺภีโร จา’ย’ มมฺโพธิ, ปุญฺเญูนา’ปาทิโต มยาฯ

 

ภินฺนาภินฺนวิเสสน

 

๒๖๖. อิจฺฉิต’ตฺถปโท สาโร, ผลปุปฺโผ’ปโสภิโต;

สจฺฉาโย’ย’มปุพฺโพว กปฺปรุกฺโข สมุฏฺฐิโตฯ

 

๒๖๗. สาครตฺเตน สทฺธมฺโม, รุกฺขตฺเตโน’ทิโต ชิโน;

สพฺเพ สาธารณา ธมฺมา, ปุพฺพตฺรา’ญฺญตฺร ตุ’ตฺตยํฯ

 

๒๖๘. วตฺถุโน’ญฺญปฺปกาเรน, ฐิตา วุตฺติ ตท’ญฺญถา;

ปริกปฺปียเต ยตฺถ, สา โหติ ปริกปฺปนาฯ

 

๒๖๙. อุปมา’พฺภนฺตรตฺเตน, กิริยาทิวเสน จ;

กเมโน’ทาหริสฺสามิ, วิวิธา ปริกปฺปนาฯ

 

อุปมาพฺภนฺตรปริกปฺปนา

 

๒๗๐. อิจฺฉาภงฺคา’ตุรา’สีนา, ตา’ตินิจฺจล มจฺฉรา;

วสํ เนนฺติ’ว ธีรํ ตํ, ตทา โยคา’ภิโยคโตฯ

 

กฺริยาปริกปฺปนา

 

๒๗๑. คชํ มาโร สมารุฬฺโห, ยุทฺธาย’จฺจนฺต’มุนฺนตํ;

มคฺค มนฺเวสตี นูน, ชินภีโต ปลายิตุํฯ

 

คุณปริกปฺปนา

 

๒๗๒. มุนินฺท! ปาททฺวนฺเท เต, จารุ ราชิว สุนฺทเร;

มญฺเญู ปาปา’ภิ’สมฺมทฺท, ชาตโสเณน โสณิมาฯ

 

๒๗๓. มญฺเญู, สงฺเก, ธุวํ, นูน, มิว, มิจฺเจว มาทิหิ;

สา’ยํ พฺยญฺชียเต กฺวา’ปิ, กฺวา’ปิ วากฺเยน คมฺยเตฯ

 

คมฺมปริกปฺปนา

 

๒๗๔. ทยา สญฺชาต สรสา, เทหา นิกฺขนฺตกนฺติโย;

ปีเณนฺตา ชิน! เต สาธุ, ชนํ สรสตํ นยุํฯ

 

๒๗๕. อารพฺภนฺตสฺส ยํกิญฺจิ, กตฺตุํ ปุญฺญวสา ปุน;

สาธน’นฺตรลาโภ โย, ตํ วทนฺติ สมาหิตํฯ

 

๒๗๖. มารา’ริภงฺคา’ภิมุข, มานโส ตสฺส สตฺถุโน;

มหามหี มหารวํ, รวี’ย’มุปการิกาฯ

 

๒๗๗. อวตฺวา’ภิมตํ ตสฺส, สิทฺธิธิยา ทสฺสน’ญฺญถา;

วทนฺติ ตํ ‘ปริยาย, วุตฺตี’ติ สุจิพุทฺธโยฯ

 

๒๗๘. วิวฏ’งฺคณนิกฺขิตฺตํ, ธน’มารกฺข วชฺชิตํ;

ธนกาม! ยถากามํ, ตุวํ คจฺฉ ยทิจฺฉสิฯ

 

๒๗๙. ถุตึ กโรติ นินฺทนฺโต, วิย ตํ พฺยาชวณฺณนํ;

โทสา’ภาสา คุณา เอว, ยนฺติ สนฺนิธิ มตฺร หิฯ

 

๒๘๐. สญฺจาเลตุ มลํ ตฺวํ’สิ, ภุสํ กุวลยา’ขิลํ;

วิเสสํ ตาวตา นาถ!, คุณานํ เต วทาม กึ?

 

๒๘๑. วิเสสิ’จฺฉายํ ทพฺพสฺส, กฺริยา, ชาติ, คุณสฺส จ;

เวกลฺลทสฺสนํ ยตฺร, วิเสโส นาม ยํ ภเวฯ

 

๒๘๒. น รถา, น จ มาตงฺคา, น หยา, น ปทาตโย;

ชิโต มาราริ มุนินา, สมฺภาราวชฺชเนน หิฯ

 

ทพฺพวิเสสวุตฺติฯ

 

๒๘๓. น พทฺธา ภูกุฏิ, เนว, ผุริโต ทสนจฺฉโท;

มาราริภงฺคํ จา’กาสิ, มุนิ วีโร วโร สยํฯ

 

กฺริยาวิเสสวุตฺติฯ

 

๒๘๔. น ทิสาสุ พฺยาตฺตา ‚ รํสิ, นา’โลโก โลกปตฺถโฏ;

ตถาปฺย’นฺธตมหรํ, ปรํ สาธุสุภาสิตํฯ

 

ชาติวิเสสวุตฺติฯ

 

๒๘๕. น ขรํ, น หิ วา ถทฺธํ, มุนินฺท! วจนํ ตว;

ตถาปิ คาฬฺหํ ขณติ, นิมฺมูลํ ชนตามทํฯ

 

คุณวิเสสวุตฺติฯ

 

๒๘๖. ทสฺสียเต’ติริตฺตํ ตุ, สูรวีรตฺตนํ ยหึ;

วทนฺติ วิญฺญู วจนํ, รุฬฺหาหงฺการ มีทิสํฯ

 

๒๘๗. ทเม นนฺโทปนนฺทสฺส, กึ เม พฺยาปารทสฺสนา?

ปุตฺตา เม ปาทสมฺภตฺตา, สชฺชา สนฺเต’ว ตาทิเสฯ

 

๒๘๘. สิเลโส วจนา’เนกา, ภิเธยฺเย’กปทายุตํ;

อภินฺนปทวากฺยาทิ, วสา เตธา’ย มีริโตฯ

 

๒๘๙. อนฺธตมหโร หารี, สมารุฬฺโห มโหทยํ;

ราชเต รํสิมาลี’ยํ, ภควา โพธยํ ชเนฯ

 

อภินฺนปทวากฺยสิเลโสฯ

 

๒๙๐. สารทา’มลกา’ภาโส, สมานีต ปริกฺขโย;

กุมุทา’กรสมฺโพโธ, ปีเณติ ชนตํ สุธีฯ

 

ภินฺนปทวากฺยสิเลโสฯ

 

๒๙๑. สมาหิต’ตฺตวินโย, อหีน มท มทฺทโน;

สุคโต วิสทํ ปาตุ, ปาณินํ โส วินายโกฯ

 

ภินฺนาภินฺนปทวากฺยสิเลโสฯ

 

๒๙๒. วิรุทฺธา, วิรุทฺธา, ภินฺน, กมฺมา, นิยมวา, ปโร;

นิยม’กฺเขปวจโน, อวิโรธิ, วิโรธฺย’ปิฯ

 

๒๙๓. โอจิตฺย สมฺโปสกาทิ, สิเลโส, ปทชา’ทิ ‚ ปิ;

เอสํ นิทสฺสเนสฺเว’ว, รูป มาวิ ภวิสฺสติฯ

 

วิรุทฺธกมฺมสิเลส

 

๒๙๔. สวเส วตฺตยํ โลกํ, อขิลํ กลฺลวิคฺคโห;

ปราภวติ มาราริ, ธมฺมราชา วิชมฺภเตฯ

 

อวิรุทฺธกมฺมสิเลส

 

๒๙๕. สภาวมธุรํ ปุญฺญ วิเสโส’ทย สมฺภวํ;

สุณนฺติ วาจํ มุนิโน, ชนา ปสฺสนฺติ จา’มตํฯ

 

อภินฺนกมฺมสิเลส

 

๒๙๖. อนฺธการา’ปหาราย, สภาว มธุราย จ;

มโน ปีเณติ ชนฺตูนํ, ชิโน วาจาย ภาย จฯ

 

นิยมวนฺตสิเลส

 

๒๙๗. เกส’กฺขีนํ’ว กณฺหตฺตํ, ภมูนํเยว วงฺกตา;

ปาณิปาทา’ธรานํ’ว, มุนินฺทสฺสา’ภิรตฺตตาฯ

 

นิยมกฺเขปสิเลส

 

๒๙๘. ปาณิปาทา’ธเรสฺเว’ว, สาราโค ตว ทิสฺสติ;

ทิสฺสเต โส’ย มถวา, นาถ! สาธุคุเณสฺว’ปิฯ

 

อวิโรธิสิเลส

 

๒๙๙. สลกฺขโณ’ติสุภโค, เตชสฺสี นิยโต’ทโย;

โลเกโส ชิตสํกฺเลโส, วิภาติ สมณิสฺสโรฯ

 

วิโรธิสิเลส

 

๓๐๐. อสโมปิ สโม โลเก, โลเกโสปิ นรุตฺตโม;

สทโย ปฺย’ทโย ปาเป, จิตฺตา’ยํ มุนิโน คติฯ

 

โอจิตฺยสมฺโปสกปทสิเลส

 

๓๐๑. สํสารทุกฺโข’ปหตา, วนตา ชนตา ตฺวยิ;

สุข มิจฺฉิต มจฺจนฺตํ, อมตนฺทท! วินฺทติฯ

 

๓๐๒. คุณยุตฺเตหิ วตฺถูหิ, สมํ กตฺวาน กสฺสจิ;

สํกิตฺตนํ ภวติ ยํ, สา มตา ตุลฺยโยคิตาฯ

 

๓๐๓. สมฺปตฺตสมฺมโท โลโก, สมฺปตฺตา’โลกสมฺปโท;

อุโภหิ รํสิมาลี จ, ภควา จ ตโมนุโทฯ

 

๓๐๔. อตฺถนฺตรํ สาธยตา, กิญฺจิ ตํ สทิสํ ผลํ;

ทสฺสียเต อสนฺตํ วา, สนฺตํ วา ตํ นิทสฺสนํฯ

 

อสนฺตผลนิทสฺสน

 

๓๐๕. อุทยา สมณินฺทสฺส, ยนฺติ ปาปา ปราภวํ;

ธมฺมราชวิรุทฺธานํ, สูจยนฺตา ทุร’นฺตตํฯ

 

สนฺตผลนิทสฺสน

 

๓๐๖. สิโร นิกฺขิตฺต จรโณ, จฺฉริยาน’มฺพุชาน’ยํ;

ปรม’พฺภุตตํ โลเก, วิญฺญาเปต’ตฺตโน ชิโนฯ

 

๓๐๗. วิภูติยา มหนฺตตฺตํ, อธิปฺปายสฺส วา สิยา;

ปรมุกฺกํสตํ ยาตํ, ตํ มหนฺตตฺต มีริตํฯ

 

วิภูติมหนฺตตฺต

 

๓๐๘. กิรีฏ รตน’จฺฉายา, นุวิทฺธา’ตป วารโณ;

ปุรา ปรํ สิรึ วินฺทิ, โพธิสตฺโต’ ภินิกฺขมาฯ

 

อธิปฺปายมหนฺตตฺต

 

๓๐๙. สตฺโต สมฺโพธิยํ โพธิ, สตฺโต สตฺตหิตาย โส;

หิตฺวา สฺเนหรสาพนฺธ, มปิ ราหุลมาตรํฯ

 

๓๑๐. โคเปตฺวา วณฺณนียํ ยํ, กิญฺจิ ทสฺสียเต ปรํ;

อสมํ วา สมํ ตสฺส, ยทิ สา วญฺจนา มตาฯ

 

อสมวญฺจนา

 

๓๑๑. ปุรโต น สหสฺเสสุ, น ปญฺเจสุ จ ตาทิโน;

มาโร ปเรสุ ตสฺเส’สํ, สหสฺสํ ทสวฑฺฒิตํฯ

 

สมวญฺจนา

 

๓๑๒. วิวาท มนุยุญฺชนฺโต, มุนินฺทวทนิ’นฺทุนา;

สมฺปุณฺโณ จนฺทิมา นา’ยํ, ฉตฺต เมตํ มโนภุโนฯ

 

๓๑๓. ปรานุวตฺตนาทีหิ, นิพฺพินฺเทนิ’ห ยา กตา;

ถุติ ร’ปฺปกเต สา’ยํ, สิยา อปฺปกตตฺถุติฯ

 

๓๑๔. สุขํ ชีวนฺติ หริณา, วเนสฺว’ปรเสวิโนฯ

อนายาโส ปลาเภหิ, ชลทพฺภงฺกุราทิภิฯ

 

๓๑๕. อุตฺตรํ อุตฺตรํ ยตฺถ, ปุพฺพปุพฺพวิเสสนํ;

สิยา เอกาวลิ สา’ยํ, ทฺวิธา วิธิ, นิเสธโตฯ

 

วิธิเอกาวลิ

 

๓๑๖. ปาทา นขาลิ รุจิรา, นขาลิ รํสิ ภาสุรา;

รํสีตโมปหาเน’ก, รสา โสภนฺติ สตฺถุโนฯ

 

นิเสธเอกาวลิ

 

๓๑๗. อสนฺตุฏฺโฐ ยติ เนว, สนฺโตโส นา’ลยาหโต;

นา’ลโย โย ส ชนฺตูนํ, นา’นนฺต พฺยสนา วโหฯ

 

๓๑๘. ยหึ ภูสิย ภูสตฺตํ, อญฺญมญฺญูํ ตุ วตฺถุนํ;

วินา’ว สทิสตฺตํ ตํ, อญฺญมญฺญวิภูสนํฯ

 

๓๑๙. พฺยามํ’สุ มณฺฑลํ เตน, มุนินา โลกพนฺธุนา;

มหนฺตึ วินฺทตี กนฺตึ, โสปิ เตเนว ตาทิสึฯ

 

๓๒๐. กถนํ สหภาวสฺส, กฺริยาย จ, คุณสฺส จ;

สหวุตฺตี’ติ วิญฺเญูยฺยํ, ต’ทุทาหรณํ ยถาฯ

 

กฺริยาสหวุตฺติ

 

๓๒๑. ชลนฺติ จนฺทรํสีหิ, สมํ สตฺถุ นขํ สโว;

วิชมฺภติ จ จนฺเทน, สมํ ตมฺมุขจนฺทิมาฯ

 

คุณสหวุตฺติ

 

๓๒๒. ชิโน’ทเยน มลีนํ, สห ทุชฺชน เจตสา;

ปาปํ ทิสา สุวิมลา, สห สชฺชน เจตสาฯ

 

๓๒๓. วิโรธีนํ ปท’ตฺถานํ, ยตฺถ สํสคฺคทสฺสนํ;

สมุกฺกํสา’ภิธานตฺถํ, มตา สา’ยํ วิโรธิตาฯ

 

๓๒๔. คุณา สภาว มธุรา, อปิ โลเก’ก พนฺธุโน;

เสวิตา ปาป เสวีนํ, สมฺปทูเสนฺติ มานสํฯ

 

๓๒๕. ยสฺส กสฺส จิ ทาเนน, ยสฺส กสฺส จิ วตฺถุโน;

วิสิฏฺฐสฺส ย มาทานํ, ‘ปริวุตฺตี’ติ สา มตาฯ

 

๓๒๖. ปุรา ปเรสํ ทตฺวาน, มนุญฺญูํ นยนาทิกํฯ

มุนินา สมนุปฺปตฺตา, ทานิ สพฺพญฺญูุตาสิรี ‚ฯ

 

๓๒๗. กิญฺจิ ทิสฺวาน วิญฺญาตา, ปฏิปชฺชติ ตํสมํ;

สํสยา’ปคตํ วตฺถุํ, ยตฺถ โส’ยํ ภโม มโตฯ

 

๓๒๘. สมํ ทิสาสุ’ชฺชลาสุ, ชิน ปาท นขํ’สุนา;

ปสฺสนฺตา อภินนฺทนฺติ, จนฺทา’ตป มนา ชนาฯ

 

๓๒๙. ปวุจฺจเต ยํ นามาทิ, กวีนํ ภาวโพธนํ;

เยน เกนจิ วณฺเณน, ภาโว นามา’ย มีริโตฯ

 

๓๓๐. นนุ เตเย’ว สนฺตาโน, สาครา น กุลาจลา;

มนมฺปิ มริยาทํ เย, สํวฏฺเฏปิ ชหนฺติ โนฯ

 

๓๓๑. องฺคงฺคิ ภาวา สทิส, พลภาวา จ พนฺธเน;

สํสคฺโค’ลงฺกตีนํ โย, ตํ ‘มิสฺส’นฺติ ปวุจฺจติฯ

 

องฺคงฺคีภาวมิสฺส

 

๓๓๒. ปสตฺถา มุนิโน ปาท, นข รํสิ มหานที;

อโห! คาฬฺหํ นิมุคฺเคปิ, สุขยตฺเย’ว เต ชเนฯ

 

สทิส พล ภาว มิสฺส

 

๓๓๓. เวโส สภาว มธุโร, รูปํ เนตฺต รสายนํ;

มธู’ว มุนิโน วาจา, น สมฺปีเณติ กํ ชนํฯ

 

๓๓๔. อาสี นาม สิยา’ตฺถสฺส, อิฏฺฐสฺสา’สีสนํ ยถา;

ติโลเก’กคติ นาโถ, ปาตุ โลก มปายโตฯ

 

๓๓๕. รส’ปฺปตีติ ชนกํ, ชายเต ยํ วิภูสนํ;

รสวนฺต’นฺติ ตํ เญูยฺยํ, รสวนฺต วิธานโตฯ

 

๓๓๖. ราคา’นต’พฺภุต สโรช มุขํ ธราย,

ปาทา ติโลกครุโน’ธิก พนฺธราคา;

อาทาย นิจฺจสรเสน กเรน คาฬฺหํ,

สญฺจุมฺพยนฺติ สตตา’หิต สมฺภเมนฯ

 

๓๓๗. อิจฺจา’นุคมฺม ปุริมาจริยา’นุภาวํ,

สงฺเขปโต นิคทิโต’ย มลงฺกตีนํ;

เภโท’ปรูปริ กวีหิ วิกปฺปิยานํ,

โก นาม ปสฺสิตุ มลํ ขลุ ตาส มนฺตํฯ

 

อิติ สงฺฆรกฺขิตมหาสามิ วิรจิเต สุโพธาลงฺกาเร

อตฺถาลงฺการาวโพโธ นาม

จตุตฺโถ ปริจฺเฉโทฯ


 

 

 

๕. ภาวาวโพธ-ปญฺจมปริจฺเฉท

 

 

๓๓๘. ปฏิภานวตา โลก, โวหาร’มนุสารินา;

ตโต’จิตฺย สมุลฺลาส, เวทินา กวินา ปรํฯ

 

๓๓๙. ฐายิสมฺพนฺธิโน ภาว, วิภาวา สา’นุภาวกา;

สมฺพชฺฌนฺติ นิพนฺธา เต, รส’สฺสาทาย สาธุนํฯ

 

ภาวอธิปฺปาย

 

๓๔๐. จิตฺต วุตฺติ วิเสสา ตุ, ภาวยนฺติ รเส ยโต;

รตฺยาทโย ตโต ภาว, สทฺเทน ปริกิตฺติตาฯ

 

ฐายีภาวอธิปฺปาย

 

๓๔๑. วิโรธินา’ญฺญภาเวน, โย ภาโว น ติโรหิโต;

สีเลน ติฏฺฐติ’จฺเจโส, ‘ฐายีภาโว’ติ สทฺทิโตฯ

 

ฐายีภาวปฺปเภทอุทฺเทส

 

๓๔๒. รติ, หสฺโส, จ โสโก, , โกธุ, สฺสาหา, ภยํ,ปิ จ;

ชิคุจฺฉา, วิมฺหโย, เจว, สโม จ นว ฐายิโนฯ

 

พฺยภิจารีภาวอธิปฺปาย

 

๓๔๓. ติโรภาวา, วิภาวา’ทิ, วิเสสนา’ภิมุขฺยโต;

เย เต จรนฺติ สีเลน, เต โหนฺติ พฺยภิจาริโนฯ

 

พฺยภิจาริภาวปเภท

 

๓๔๔. นิพฺเพโท, ตกฺก, สงฺกา, สม,

ธิติ, ชฬตา, ทีนตุ, คฺคา, ลสตฺตํ;

สุตฺตํ, ตาโส, คิลานุ, สฺสุก, หริส,

สติ, สฺสา, วิสาทา, พหิตฺถา ‚ฯ

จินฺตา, คพฺพา, ปมาโร, มริส, มท,

มตุ, มฺมาท, โมหา, วิโพโธ;

นิทฺทา, เวคา, สพิลํ, มรณ,

จปลตา, พฺยาธิ, เตตฺตึส เมเตฯ

 

 

สตฺติกภาวอธิปฺปาย

 

๓๔๕. สมาหิต’ตฺต’ปฺปภวํ, สตฺตํ ‚ เตโน’ปปาทิตา;

สตฺติกา ‚ ปฺย’นุภาวตฺเต, วิสุํ ภาวา ภวนฺติ เตฯ

 

สตฺติกภาวปฺปเภท

 

๓๔๖. ถมฺโภ, ปฬย, โรมญฺจา, ตถา เสท, สฺสุ, เวปถุ;

เววณฺณิยํ, วิสรตา, ภาวา’ฏฺเฐ’เต ตุ สตฺติกาฯ

 

๓๔๗. ยทา รตฺยาทโย ภาวา, ฐิติสีลา น โหนฺติ เจ;

ตทา สพฺเพปิ เต ภาวา, ภวนฺติ พฺยภิจาริโนฯ

 

๓๔๘. วิภาโว การณํ เตสุ, ปฺปตฺติยุ’ทฺทีปเน ตถาฯ

โย สิยา โพธโก เตสํ, อนุภาโว’ย มีริโตฯ

 

๓๔๙. เนกเหตุํ มโนวุตฺติ, วิเสสญฺจ วิภาวิตุํ;

ภาวํ วิภาวา’นุภาวา, วณฺณิยา พนฺธเน ผุฏํฯ

 

๓๕๐. สวิภาวา’นุภาเวหิ, ภาวา เต เต ยถารหํ;

วณฺณนียา ยโถ’จิตฺยํ, โลกรูปา’นุคามินาฯ

 

๓๕๑. จิตฺต วุตฺติ วิเสสตฺตา, มานสา สตฺติกา’งฺคโต;

พหิ นิสฺสฏ เสทาทิ, อนุภาเวหิ วณฺณิยาฯ

 

รสอธิปฺปาย

 

๓๕๒. สามาชิกาน มานนฺโท, โย พนฺธตฺถา’นุสารินํ;

รสียตีติ ตญฺญหิ, รโส นามา’ย’มีริโตฯ

 

รสปฺปเภท

 

๓๕๓. สวิภาวา, นุภาเวหิ, สตฺติก,พฺยภิจาริภิ;

อสฺสาทิยตฺต มานีย, มาโน ฐาเย’ว โส รโสฯ

 

๓๕๔. สิงฺคาร,หสฺส,กรุณา, รุทฺท,วีร,ภยานกา;

พีภจฺฉ,พฺภุต,สนฺตา, , รสา ฐายีน นุกฺกมาฯ

 

๓๕๕. ทุกฺขรูเป’ย’ มานนฺโท, กถํ นุ กรุณาทิเก?

สิยา โสตูนมานนฺโท, โสโก เวสฺสนฺตรสฺส หิฯ

 

ฐายีภาว นิทฺเทส รติฏฺฐายีภาว

 

๓๕๖. รมฺม,เทส, กลา, กาล, เวสาทิ, ปฏิเสวนา;

ยุวาน’ญฺโญญฺญรตฺตานํ, ปโมโท รติ รุจฺจเตฯ

 

๓๕๗. ยุตฺยา ภาวานุภาวา เต, นิพนฺธา โปสยนฺติ นํ;

โสปฺย’โยค, วิปฺปโยค, สมฺโภคานํ วสา ติธาฯ

 

หสฺสฏฺฐายีภาว

 

๓๕๘. วิการา’กติอาทีหิ, อตฺตโน ถ ปรสฺส วา;

หสฺโส นิทฺทา, สมา’ลสฺย, มุจฺฉาทิ,พฺยภิจาริภิ;

ปริโปเส สิยา หสฺโส, ภิยฺโย’ตฺถิปภุตีนํ โสฯ

 

หสฺสปฺปเภท

 

๓๕๙. สิต มิห วิกาสิ นยนํ, กิญฺจา’ลกฺขิย ทิชํ ตุ ตํ หสิตํฯ

มธุรสฺสรํ วิหสิตํ, อํสสิโรกมฺปมุปหสิตํฯ

 

๓๖๐. อปหสิตํ สชล’กฺขิ, วิกฺขิตฺตงฺคํ ภวตฺย’ติหสิตํฯ

ทฺเว ทฺเว กถิตา เจ’สํ, เชฏฺเฐ ‚ มชฺเฌ’ธเม จ กมโสฯ

 

กรุณฏฺฐายีภาว

 

๓๖๑. โสกรูโป ตุ กรุโณ, นิฏฺฐปฺปตฺติ’ฏฺฐ นาสโตฯ

ตตฺถา’นุภาวา รุทิต, ปฬย,ตฺถมฺภกาทโยฯ

วิสาทา,ลสฺย,มรณ, จินฺตา’ที พฺยภิจาริโนฯ

 

รุทฺทฏฺฐายีภาว

 

๓๖๒. โกโธ มจฺฉริยา’ทีหิ, โปเส ตาส, มทาทิภิ;

นยนา’รุณตาทีหิ, รุทฺโท นาม รโส ภเวฯ

 

วีรฏฺฐายีภาว

 

๓๖๓. ปตาป, วิกฺกมา’ทีหุ, สฺสาโห ‘วีโร’ติ สญฺญิโตฯ

รณ,ทาน,ทยาโยคา, วีโร’ยํ ติวิโธ ภเวฯ

เตวา’นุภาวา ธิติ,, ตฺยา’ทโย พฺยภิจาริโนฯ

 

ภยฏฺฐายีภาว

 

๓๖๔. วิการา,สนิ,สตฺตา’ทิ, ภยุ’กฺกํโส ภยานโกฯ

เสทา’ทโย นุภาเว’ตฺถ, ตาสา’ที พฺยภิจาริโนฯ

 

ชิคุจฺฉาฏฺฐายีภาว

 

๓๖๕. ชิคุจฺฉา รุธิรา’ทีหิ, ปูตฺยา’ทีหิ วิราคโต;

พีภจฺโฉ โขภนุ’พฺเพคี, กเมน กรุณายุโตฯ

นาสา วิกูณนาทีหิ, สงฺกาทีหิ’สฺส โปสนํฯ

 

วิมฺหยฏฺฐายีภาว

 

๓๖๖. อติ โลก ปทตฺเถหิ, วิมฺหโย’ยํ รโส’พฺภุโต;

ตสฺสา’นุภาวา เสท,สฺสุ, สาธุวาทา’ทโย สิยุํ;

ตาสา,เวค,ธิติ,ปฺปญฺญา, โหนฺเต’ตฺถ พฺยภิจาริโนฯ

 

สมฏฺฐายีภาว

 

๓๖๗. ฐายีภาโว สโม เมตฺตา, ทยา,โมทา’ทิ สมฺภโว;

ภาวาทีหิ ต’ทุกฺกํโส, สนฺโต สนฺต นิเสวิโตฯ

 

อิติ สงฺฆรกฺขิต มหาสามิวิรจิเต สุโพธาลงฺกาเร

 

รสภาวา’วโพโธ นาม

ปญฺจโม ปริจฺเฉโทฯ

 

สุโพธาลงฺกาโร สมตฺโตฯ